Við erum tengdari en nokkru sinni en höfum aldrei verið jafn ein­mana

Nína er útskrifuð með meistaragráðu í klínískri sálfræði frá Háskóla Íslands.

„Svo tók ég eina önn við Stanford University í International Honors Program, sem var mjög skemmtileg og lærdómsrík reynsla. Auk þess er ég með diplómu í opinberri stjórnsýslu og starfa nú hjá ríkinu við stefnumótun og verkefnastýringu. Ég hef brennandi áhuga á því að fólk hafi aðgengi að fræðslu um geðheilbrigði. Helstu áhugasvið mín eru kvíði og tilfinningavandi. Ég var einnig í doktorsnámi í eitt ár þar sem ég rannsakaði þunglyndi og sérstaklega grufl, sem er viðfangsefni sem ég hef mikinn áhuga á. Áður en ég fór í sálfræðinám var ég í Verslunarskóla Íslands á hagfræðisviði. Ég ætlaði alltaf í hagfræði og hef enn þann áhuga, sérstaklega á því hvernig sálfræði hefur áhrif á fjármálahegðun einstaklinga.“

Mikilvægt að opna umræðuna

Aðspurð um hvernig það kom til að hún fór að fjalla um sálfræði- og geðheilbrigðistengd málefni á samfélagsmiðlum segist Nína alltaf hafa haft mjög mikla ástríðu fyrir því að bæta aðgengi að geðfræðslu og geðheilbrigðisþjónustu.

„Ég starfa sjálf í þeim geira og þegar ég fór fyrst í fæðingarorlof með eldri stelpuna mína, sem er fimm ára í dag, byrjaði ég með hlaðvarpið Kvíðakastið. Það varð nokkuð vinsælt og fékk mjög góð viðbrögð. Við vorum þrír sálfræðingar sem hófum verkefnið og ég kom með hugmyndina en þetta var ákveðin útrás fyrir mig á meðan ég var í fæðingarorlofi. Mér finnst ótrúlega skemmtilegt að tala um geðraskanir og einnig almennt um andlega heilsu. Ekki aðeins þegar fólk glímir við veikindi, heldur líka hvernig við getum bætt okkur og líðan okkar almennt.

Síðan fór ég aftur í fæðingarorlof, núna með strákinn minn sem er níu mánaða í dag. Þá hugsaði ég að mig langaði að prófa eitthvað nýtt á þessu sviði og ákvað að prófa TikTok. Mig langaði einfaldlega að sjá hvernig það kæmi út. Viðbrögðin hafa verið mjög góð.

Það sem mér finnst líka jákvætt við að búa til þessi myndbönd er að þau hjálpa til við að normalisera það að tala um þessa hluti – að vera einmana, að vera kvíðin og allt þar á milli. Með því að tala sjálf sem sálfræðingur um að ég upplifi einmanaleika í fæðingarorlofi er ég líka að sýna að við eigum að ræða þetta opinskátt. Þetta á ekki að vera feimnismál eða eitthvað sem við gerum að gríni. 

Ég hef líka talað um ágengar, óumbeðnar hugsanir sem geta komið upp þegar maður á nýfætt barn. Það geta verið skyndilegar spurningar eins og: „Hvað ef ég myndi missa barnið mitt?“ eða jafnvel óhugnanlegri hugmyndir um að meiða það viljandi. Þetta eru hugsanir sem enginn vill hafa og myndi aldrei framkvæma en þær geta valdið mikilli hræðslu og óþægindum þegar þær birtast. Í raun eru þær þó tengdar þróunarfræðilegum þáttum – heilinn okkar er stöðugt að skima eftir hættu og reynir að tryggja öryggi, sérstaklega þegar kemur að viðkvæmri veru eins og nýfæddu barni.

Þess vegna finnst mér svo mikilvægt að ræða þetta opinberlega, til dæmis á samfélagsmiðlum, svo enginn sitji einn heima og haldi að hann sé að verða „klikkaður“.

 Við þurfum að taka af stimpilinn sem hefur loðað við þessi málefni. Það eru svo margar mæður þarna úti sem tengja við þetta, líklega meirihlutinn, þó að þetta sé sjaldan rætt opinberlega.

Efni á samfélagsmiðlum jafngildir ekki meðferð

Nína tekur það fram að þessi vettvangur, það er að segja TikTok, sé engu að síður takmarkaður.

„Ég get ekki komið öllum þeim upplýsingum á framfæri sem mig langar til að deila í stuttu myndbandi. Stundum getur líka eitthvað farið úrskeiðis; ég get sagt eitthvað sem einhver móðgast yfir eða sem ég kem ekki nógu vel frá mér. Ég er mannleg, og vona að fólk sýni því skilning. Myndbönd á TikTok eru ekki meðferð við klínískum vanda, og ég hvet alla sem glíma við andleg veikindi til að leita sér aðstoðar hjá fagaðilum. Engu að síður er von mín sú að þessi myndbönd geti hjálpað einhverjum – hvatt fólk til að leita sér aðstoðar og tala við vinkonur eða vini um það sem það er að upplifa. Þetta eru ekki fáránlegar tilfinningar eða hugsanir sem „eiga ekki að vera til“. Þær eru hluti af mannlegri reynslu og við eigum rétt á að tala um þær.“

Fólk vill tengsl

Eitt af þeim myndskeiðum sem hafa fengið miklar undirtektir eru myndskeið þar sem Nína fjallar um samskipti fólks – og samskiptavillur.

„Ég set orðið „villur“ í gæsalappir, því við erum öll mannleg og gerum þessi mistök af og til. Þetta snýst því ekki um að dæma fólk sem hegðar sér svona – ég geri þetta sjálf og tala um það í myndskeiðunum. Þetta eru tvö myndskeið, annað hefur orðið aðeins vinsælla en hitt en bæði hafa þau vakið mikla athygli. Í þeim fjalla ég um það sem við dettum öll stundum í, til dæmis að færa samtalið yfir á sjálf okkur í stað þess að vera forvitin, spyrja spurninga og hlusta. Við gefum stundum ráð þegar fólk er í raun bara að leita að hlustun. Við gleymum að spyrja til baka þegar einhver sýnir okkur áhuga. Þetta eru í raun einfaldir hlutir sem geta haft mikil áhrif á tengsl okkar við aðra og hvernig við getum bætt okkur í samskiptum.

Mér finnst eitt af því helsta sem fólk sækist eftir á samfélagsmiðlum vera að tengjast öðru fólki. Þeir sem verða vinsælir á TikTok eru oft þeir sem eru mannlegir og sýna ekki bara glansmyndina af lífinu. Við viljum sjá raunveruleikann, ekki bara hið fullkomna. Samt finnst mér líka mikilvægt að fara skrefinu lengra og spyrja: Hvernig getum við orðið betri í að tengjast fólki almennt? Ekki bara á samfélagsmiðlum, heldur í daglegu lífi. 

Oft einblínum við á hvað sé að öðrum, setjum mörk og ræðum hvað aðrir geri sem er erfitt. En við gerum líka sjálf ýmislegt sem er ekki endilega hjálplegt þegar kemur að því að mynda góð tengsl. 

Fáir segja þetta beint við mann, svo það getur verið gagnlegt að velta þessu fyrir sér,“ segir Nína.

„Það sem hefur verið sérstaklega vinsælt hjá mér eru einmitt þessi myndskeið um samskipti en einnig um vináttu. Það kom mér skemmtilega á óvart hversu margir horfðu á efni um hvað einkennir heilbrigða vináttu: að geta rætt þegar eitthvað óuppgert kemur upp og að vera ekki með óraunhæfar væntingar til vina sinna. Til dæmis að ætlast ekki til þess að einn vinur eigi að vera allt fyrir mann og alltaf til staðar.“

Nína hefur einnig tekið fyrir viðfangsefni á borð við fullkomnunaráráttu.

„Ég held að margir tengi við það. Þegar kemur að samskiptum almennt held ég að við viljum öll verða betri. Góð samskipti eru einfaldlega mikilvæg fyrir okkur og líklega er það ástæðan fyrir því að þetta eru þau myndskeið sem flestir hafa horft á. Fólk vill tengsl. Og stundum þarf bara einhvern til að benda á það sem enginn segir upphátt.“

Einmanaleiki er ekki einstaklingsvandamál

Nína hefur einnig fjallað um einmanaleika í myndskeiðum sínum.

Einmanaleiki er orðinn eins konar þögull faraldur. Hann snertir ekki bara eldra fólk eða unglinga, heldur fólk á öllum aldri. Við erum stöðugt tengd–en samt síður tengd en nokkru sinni fyrr. Snjallsímar, samfélagsmiðlar og fjarvinna gera það óþarflega auðvelt að vera inni, svara engum símtölum og hitta engan í raunheimum.

„Það er áhugavert að við erum einhvern veginn tengdari en við höfum verið lengi en samt finnum við fyrir meiri einmanaleika en áður. Gæði samskiptanna eru í rauninni ekki eins og þau voru. Rannsóknir sýna að það að lesa skilaboð uppfyllir ekki þarfir okkar á sama hátt og að tala við einhvern, hvort sem er í síma eða í eigin persónu. Það er til dæmis mun betra að tala við manneskju í síma en að eiga samskipti eingöngu í gegnum skilaboð. Grunnþörf okkar er að tilheyra hópi og vera í tengslum við annað fólk. Við þurfum að vera í kringum fólk þar sem við getum lesið svipbrigði og fengið það sem felst í beinum, mannlegum samskiptum. 

Þessi mannlegu tengsl eru afar mikilvæg og er eitthvað sem við fáum ekki á samfélagsmiðlum. Ef við eyðum minni tíma saman í raunheimum ýtir það því eðlilega undir einmanaleika.

Einmanaleiki birtist þó misjafnt eftir æviskeiðum. Hann er til dæmis algengur á unglingsárunum, þegar við erum að finna okkur sjálf og okkar hóp og ákveða hvar við viljum tilheyra. Þá getum við orðið sérstaklega einmana. Sama á við um ákveðin tímabil síðar á lífsleiðinni. Ég hef til dæmis talað um einmanaleika í fæðingarorlofi á TikTok, þar sem maður upplifir sig oft vera kipptan út úr samfélaginu og hittir fólk ekki daglega. Jafnvel þótt maður reyni að mæta í mömmutíma nær maður kannski aðeins að spjalla í tíu mínútur áður en maður fer heim aftur. Slík samskipti eru oft ekki nægilega djúp eða löng til að vinna gegn einmanaleikanum.

Þetta er því áskorun sem við þurfum að skoða betur. Við þurfum að velta fyrir okkur hvernig við getum stutt betur við hópa sem eru í viðkvæmri stöðu og upplifa einmanaleika, til dæmis eldra fólk, fólk í veikindaleyfi og þau sem hafa hætt að vinna vegna heilsufars og eru á örorku. Þetta eru hópar sem við þurfum að huga mun betur að. Þetta er einmitt eitthvað sem við sem samfélag erum alltaf að breytast. Við vinnum í auknum mæli í fjarvinnu, erum meira á samfélagsmiðlum og hittumst kannski minna en áður. Við Íslendingar höfum heldur aldrei verið sérstaklega dugleg að hittast á kvöldin eða halda reglulega utan um félagslífið, þannig að við þurfum að vera meðvituð um hvar þessi fína lína liggur – hvenær við byrjum að upplifa djúpan einmanaleika án þess að taka eftir því. 

Þetta er mikilvægt samfélagslegt verkefni: að skoða hvernig við getum bætt úr þessu og styrkt tengslin okkar á milli. 

Einmanaleiki er ekki einstaklingsvandamál, þó að það sé auðvelt að hugsa: „Ef ég er einmana, þá hlýtur eitthvað að vera að mér.“ Í raun er þetta eitthvað sem við þurfum öll að takast á við saman. Við höfum kannski ekki verið nógu dugleg að viðhalda gæðatengslum og raunverulegum, persónulegum tengslum einn á einn, að minnsta kosti ekki eins og áður.“

ChatGPT er ekki áreiðanlegt

Á undanförnum misserum hefur orðið vart við að fólk leiti í vaxandi mæli til gervigreindarforrita á borð við ChatGPT vegna andlegrar vanlíðunar í stað þess að fara til sálfræðings. Fagfólk hefur varað við þeirri þróun og bent á að slík mállíkön geti aldrei virkað sem meðferðaraðili og að tæknin sé ekki búin því innsæi sem þarf við viðtalsmeðferð.

Nína tekur heils hugar undir það.

„Þegar rætt er um að leita sér aðstoðar hjá gervigreind er ýmislegt sem þarf að hafa í huga. Það er að sjálfsögðu skiljanlegt að fólk leiti sér aðgengilegra lausna við sínum vanda. Hins vegar er slík notkun alls ekki sambærileg við sálfræðiþjónustu og því ekki um það sama að ræða. Vissulega er hægt að fá einföld ráð, til dæmis um hvernig megi takast á við rifrildi við vinkonu eða annars konar hversdagslegar aðstæður. Slíkt er hægt að skoða á þann hátt.

Ef um er að ræða alvarlegan, hamlandi og viðvarandi vanda þurfum við hins vegar að styðjast við gagnreyndar meðferðir sem sýnt hefur verið fram á að skili raunverulegum árangri. Einn mikilvægasti þáttur sálfræðimeðferðar er sambandið milli skjólstæðings og sálfræðings. Margt í meðferðinni felst í því hvernig unnið er saman að vandanum yfir tíma. Þetta samband er stór og óaðskiljanlegur hluti af meðferðarferlinu og það er ekki eitthvað sem fæst í samskiptum við gervigreind.“

Nína bendir á að enn liggi ekki fyrir nægilega skýrar rannsóknir sem bera saman árangur þeirra sem nýta sér gervigreind, svo sem ChatGPT, og þeirra sem eru í sálfræðimeðferð.

„Það væri æskilegt að slík gögn lægju fyrir, svo unnt væri að bera árangur saman á skýran hátt. Persónulega hef ég efasemdir en ég dæmi þó ekki fólk fyrir að leita sér þeirrar aðstoðar sem það hefur aðgengi að, sérstaklega þegar um er að ræða vanda sem er ekki klínískur. Einnig þarf að hafa í huga að gervigreind hefur tilhneigingu til að vera sammála notandanum og skorar hann sjaldan raunverulega á hólm. Það getur verið takmarkandi og jafnvel vandamál í sjálfu sér. Að lokum þurfum við einfaldlega að bíða og sjá hvað rannsóknir sýna um mun á árangri. Sambandið við sálfræðing eða annan heilbrigðisstarfsmann sem maður hittir er þó ekki hægt að endurskapa með tölvu. Slíkt samband verður ekki gert sambærilegt með gervigreind einni saman.“

Nína segist markvisst forða fólki frá því að greina sig út frá efninu sem hún setur fram á samfélagsmiðlum.

„Ég vil alls ekki að fólk noti myndböndin mín til þess að stimpla sjálft sig. Þess vegna set ég alltaf einhvern fyrirvara og legg áherslu á að þetta sé ekki eitthvað sem fólk eigi að nota til að merkja sig með ákveðinni greiningu.“

Hún telur umræðuna um geðheilbrigði á samfélagsmiðlum oft ýta undir sjálfsgreiningar og einfaldanir.

„Það er ákveðin tilhneiging til að setja klínískan vanda á það sem er í raun bara eðlileg líðan og hegðun. Með öðrum orðum, að sjúkdómsvæða það sem er eðlilegt. Sérstaklega þegar kemur að ADHD og sambærilegum greiningum er gríðarlegt magn af upplýsingum í umferð sem hvetja fólk til að greina sjálft sig og ég hef verulegar áhyggjur af því. Þess vegna finnst mér mikilvægt að það sé skýrt tekið fram að það er ekki sjálfgefið samasemmerki á milli ákveðinna einkenna og klínískrar greiningar. Oft eru það leikmenn en ekki heilbrigðisstarfsfólk sem setja fram þessi myndbönd. Mér finnst vera veruleg hætta á því að allt sé orðið of einfalt: „Þú ert með ADHD ef þú gleymir símanum þínum“ eða „þú ert með OCD ef þú raðar hlutum í litaröð.“ Þetta er bæði mikilvægt og leiðinlegt vegna þess að fólk er farið að stimpla mjög eðlilega hegðun sem einhvern vanda eða geðröskun, sem er auðvitað ekki hjálplegt.

Ég held að flestir heilbrigðisstarfsmenn sem eru á samfélagsmiðlum reyni að vera með skýra fyrirvara og gera grein fyrir því að einstök einkenni jafngildi ekki sjálfkrafa ákveðinni greiningu en ég tel samt að þetta sé raunverulegt vandamál. 

Við þurfum að hafa gagnrýnin augu og sérstaklega að þjálfa ungt fólk í að nálgast efni á samfélagsmiðlum á gagnrýninn hátt, ekki taka því sem óumdeilanlegum staðreyndum eða greiningum bara vegna þess að einhver sagði það á samfélagsmiðlum.

Mikilvægt að tala um fjárhagslega heilsu

Annað viðfangsefni sem Nína hefur tekið fyrir í myndskeiðum sínum eru fjármál.

„Ég hef síðustu ár haft fjármálahegðun sem áhugamál meðfram sálfræðinni. Mér finnst sérstaklega áhugavert hvernig fjármálahegðun mótast af viðhorfum okkar og tilfinningum. Ég tók nýlega þátt í fyrsta þættinum af Viltu finna milljón? og það var mjög skemmtilegt. Þar fór ég aðeins inn á það hvernig uppeldi getur haft áhrif á samband okkar við peninga, en við náðum kannski ekki að grafa eins djúpt og ég hefði viljað í því hvað liggur að baki – hvaða hugsanir, tilfinningar og viðhorf stýra okkur í raun og veru. Það var einmitt þess vegna sem mig langaði að bæta þessu við í efnið mitt á TikTok. 

Þetta svið, fjárhagsleg heilsa, er ekki mjög þróað hér á landi enn þá og það eru ekki margir sálfræðingar sem fjalla sérstaklega um það. Í grunninn snýst þetta um að skilja sjálfan sig og sínar tilfinningar. Af hverju fer ég heim fimmtíu mínútum eftir vinnu og panta mér fullt af dóti á netinu? Af hverju held ég áfram að panta og allt í einu er ég komin með fimm pakka á einni viku? Við þurfum að skoða hvaða ferli eða mynstur við erum oft að detta inn í.

Oft liggja sterk viðhorf þar að baki. Eins og ég talaði um á TikTok þá er algengt að heyra: „Þú lifir bara einu sinni, þú átt að lifa í núinu.“ Það er eitthvað til í því en á sama tíma eru miklar líkur á því að við lifum lengi og mætum alls konar erfiðleikum og áföllum á lífsleiðinni sem við þurfum að vera undirbúin fyrir. Markmið flestra er að lifa lífi þar sem við þurfum ekki stöðugt að stressa okkur yfir reikningum eða hafa áhyggjur af því hvort við höfum efni á matnum okkar. Við viljum ekki vera í sífelldri streitu vegna peninga.

Ef við ætlum að fara í þá átt þurfum við líka að skoða hvort við séum föst í „allt eða ekkert“-hugsun. Er ég sátt við að spara tvö þúsund krónur einn mánuðinn og síðan ekkert næsta mánuð? Hvað er það í mínu hugarfari sem veldur því? Það er margt sem hægt er að skoða þegar kemur að því hvernig og af hverju við þróum með okkur ákveðna stefnu í fjármálum,“ segir Nína og bendir til að mynda á að ein af helstu ástæðum hjónaskilnaða séu fjárhagsleg vandamál.

„En einhvern veginn er því sópað undir teppið, líklega af því að fólki finnst óþægilegt að ræða um þessi mál. Umræðan í kringum fjármál er dálítið tabú. Sérstaklega vegna þess að það má eiginlega ekki tala um laun, það má ekki tala um skuldir og ekki heldur um hvað maður er að gera við peningana sína. Maður veit því í rauninni ekkert hvað aðrir eru að ganga í gegnum eða upplifa. Þá verður maður einhvern veginn bara einn með sínar pælingar og sína stöðu. 

Maður getur líka verið að skamma sig fyrir eitthvað sem í raun þarf ekkert að skamma sig fyrir, eða eitthvað sem maður gæti fengið aðstoð við. Svo getur maður jafnvel forðast það alveg að hugsa um fjármál, einfaldlega af því að manni finnst það óþægilegt og enginn kennir manni almennilega á þetta eða útskýrir neitt fyrir manni. Þannig að þetta getur orðið mjög krefjandi.

Hún nefnir dæmi um algengar hugsanaskekkjur varðandi fjármál.

„Margir hugsa sem svo að ef þeir væru í betri fjárhagsstöðu þá væru öll vandamál þeirra í rauninni horfin. Það er mjög algengt að fólk upplifi það þannig en það er alls ekki staðan. Við sjáum til dæmis dæmi um fólk sem vinnur í lottói og annað slíkt en það er alls ekki staðreynd að þeim líði eitthvað betur fyrir vikið. Í rauninni snýst þetta svolítið um það prinsipp að við verðum bara meira eins og við sjálf þegar við höfum meiri peninga. Ef okkur líður illa með sjálf okkur eða eigum erfitt með að hafa stjórn á hvatvísi hegðun og kaupum okkur óhóflega mikið, þá eykst það einfaldlega ef við fáum meiri pening.

Þess vegna þurfum við í rauninni að vinna í okkar erfiðu hegðunarmynstrum til að ná betri tökum á fjármálunum. Oft er það líka eitthvað allt annað sem við þurfum að takast á við – til dæmis að vinna í þunglyndi eða kvíða og fá aðstoð við það – í stað þess að einblína eingöngu á að fá meiri pening inn á bankareikninginn, vinna meira og treysta á að það leysi allt.“

Ef þú gætir breytt einu í íslensku samfélagi varðandi viðhorf til geðheilbrigðis, hvað væri það?

„Ég held kannski að það sem situr efst í huganum hjá mér sé að við hættum að hugsa um þetta eingöngu sem einstaklingsvandamál og förum frekar að líta á þetta sem samfélagslegt vandamál. Mér finnst við of oft einblína á að einstaklingurinn sé vandamálið, að það sé eitthvað sem hann þurfi sjálfur að laga eða bæta, í stað þess að horfa líka á stærra samhengi. 

Við þurfum að skoða hvernig við sem samfélag getum tekið ábyrgð og breytt aðstæðum, ekki bara ætlast til þess að hver og einn ráði við allt upp á eigin spýtur. Það er margt sem spilar inn í en þetta er oft það sem kemur fyrst upp í hugann hjá mér: Hvernig við erum í samfélagi, hvernig við eigum í samskiptum og samstarfi hvert við annað, og hvaða væntingar við setjum. Svo er það líka hraðinn í samfélaginu, þessi stöðuga pressa, samfélagspressan um að vera alltaf á ákveðinn hátt, standa sig og vera einhvern veginn „rétt“. Það hefur áhrif á okkur öll.“