ESB og sjávar­út­vegurinn: Hver á að ráða hafinu við Ís­land?

Það er stundum talað um að opna sjávarútvegskafla í aðildarviðræðum við Evrópusambandið eins og um einhvers konar formsatriði sé að ræða, tæknilegt skref í langri stjórnsýsluferð. En það er blekking. Þegar kemur að sjávarútvegi snýst málið ekki um formsatriði heldur fullveldi, atvinnu, byggðir og stjórn á verðmætustu auðlind þjóðarinnar.

Að opna þennan kafla þýðir í reynd að Ísland samþykkir að færa hluta stjórnar fiskveiða úr íslenskri lögsögu inn í sameiginlega fiskveiðistefnu Evrópusambandsins, svokallaða Common Fisheries Policy (CFP). Það er ekki smávægileg aðlögun. Það er grundvallarbreyting á því hver ræður fiskinum, hver nýtir hann og hvar verðmætin verða til.

Pólitísk kvótasetning er ekki íslensk vísindastýring

Íslenska fiskveiðistjórnunarkerfið hefur sína galla eins og öll mannanna verk, en það byggir þó á einfaldri og skýrri meginhugmynd: að ákvarðanir um veiði eigi að styðjast við vísindalega ráðgjöf, eftirlit og rekjanleika. Það er ástæða fyrir því að íslenska kerfið hefur víða verið nefnt sem fyrirmynd á alþjóðavettvangi og sem dæmi um kerfi sem sameinar nýtingu og vernd. Sjá Ísland fyrirmynd sjálfbærni_

Í Evrópusambandinu er raunveruleikinn annar. Þar eru kvótar ekki bara afleiðing líffræðilegs mats heldur pólitísk niðurstaða samninga milli ríkja með ólíka hagsmuni, ólíka hefð og ólíka getu til eftirlits. Þegar mörg ríki toga hvert í sína átt verður niðurstaðan sjaldnast hreinn sigur vísindanna. Hún verður málamiðlun. Og málamiðlun í fiskveiðum er oft bara fínna orð yfir meiri sókn en ráðlegt er.

Þetta er einmitt ástæðan fyrir því að umræðan um að opna sjávarútvegskafla ESB er svo alvarleg. Ísland væri ekki að færa sig inn í hlutlaust kerfi. Ísland væri að færa sig inn í pólitískt samningakerfi þar sem okkar hagsmunir yrðu aðeins einn hluti af miklu stærri potti.

Veikleikar ESB-kerfisins eru ekki kenning heldur reynsla

Það sem gerir þetta enn alvarlegra er að sameiginleg fiskveiðistefna ESB hefur um árabil glímt við vandamál sem við ættum ekki að vilja flytja hingað inn. Rangar skráningar á afla, brottkast og veikleikar í löndunareftirliti hafa lengi verið hluti af gagnrýni á kerfið. Slíkir gallar eru ekki smáatriði. Þeir grafa undan stofnmati, draga úr trúverðugleika ráðgjafar og veikja sjálfa undirstöðu sjálfbærrar stjórnunar.

Á Íslandi hefur aftur á móti verið byggt upp kerfi þar sem löndun, skráning og rekjanleiki eru meðal þess strangasta sem þekkist. Það er ekki tilviljun heldur afrakstur áratuga þróunar. Þess vegna er beinlínis galið að láta eins og það sé framfaraskref að færa hluta þessarar stjórnar til kerfis sem hefur átt í meiri vandræðum með að framfylgja eigin reglum.

Fiskurinn fer ekki einn út úr landi

Margir virðast líka gleyma því að sjávarútvegur snýst ekki bara um það hver dregur fiskinn úr sjó. Hann snýst um alla virðiskeðjuna; löndun, vinnslu, frystingu, pökkun, útflutning, þjónustu, tækni og störfin sem halda byggðunum lifandi.

Ef erlend skip fengju í auknum mæli aðgang að íslenskum aflaheimildum eða íslenskum fiskimiðum yrði aflinn ekki sjálfkrafa fluttur hingað til vinnslu af góðmennsku. Hann yrði landaður þar sem það hentar útgerðinni best, oft í heimahöfnum skipanna sjálfra. Þar færi fram frysting, vinnsla og verðmætasköpun. Með öðrum orðum fiskurinn færi ekki einn úr landi. Störfin fylgdu með.

Það er einmitt samþætting veiða, vinnslu og markaðssetningar sem hefur styrkt íslenskan sjávarútveg og gert hann að burðarási byggða um land allt. Sjá Sterkari byggðir til framtíðar_… Ef við rifum þann hlekk í sundur erum við ekki bara að færa til kvóta á blaði. Við erum að færa verðmæti, laun, skatttekjur og framtíðarsókn byggðanna úr landi.

Ójöfn samkeppni um sömu auðlind

Síðan kemur atriði sem alltof fáir þora að nefna skýrt. Í samkeppninni um auðlindirnar skiptir ekki aðeins máli hver hefur skipin eða hver fær kvótann. Það skiptir líka máli hvaða launakerfi og hvaða samfélagsgerð standa að baki rekstrinum.

Íslenskur sjávarútvegur byggir að verulegu leyti á hlutaskiptakerfi sjómanna. Það þýðir að sjómenn fá hlutdeild í aflaverðmæti og sömu leikreglur gilda um skiptingu aflahlutar. Þetta er ekki einhver smáatriði í kjarasamningum. Þetta er hluti af sjálfri samfélagsgerð íslensks sjávarútvegs. Kerfið tryggir að sjómenn fái hlut í verðmætasköpuninni og að afkoma skipa og áhafna sé tengd saman.

En ef spænskir eða aðrir suður-evrópskir togarar fengju að kaupa til sín íslenska kvóta eða nýta sig inn í kerfið breytist samkeppnin umsvifalaust. Þeir starfa oft við allt annað launaumhverfi en íslenskar útgerðir. Ef þeir greiða mun lægra kaup til sinna sjómanna en íslenskar útgerðir gera, þá geta þeir skilað betri afkomu úr sömu aflahlutdeild. Þar með eru íslenskir sjómenn ekki lengur að keppa við aðra á jafnræðisgrundvelli um sömu auðlind. Þeir eru að keppa við lægri laun á eigin fiskimiðum.

Það er kjarninn sem menn reyna stundum að þegja yfir. Sameiginlegur markaður með sameiginlega auðlind skapar ekki endilega sanngjarna samkeppni. Hann getur alveg eins skapað samkeppni þar sem sá vinnur sem borgar lægst.

Hvalirnir hverfa ekki úr jöfnunni

Svo er það vistkerfið sjálft, sem er oftar en ekki hundsað í þessari umræðu af hreinni pólitískri þægð. Við Ísland éta stórhveli gríðarlegt magn sjávarlífvera og taka þar til sín hluta af þeim stofnum sem skipta íslenskan sjávarútveg miklu máli. Í greinum þínum hefur þetta verið rakið skýrt: hvalir við Ísland éta milljónir tonna af fæðu og stór hluti þess er úr nytjastofnum eða úr fæðu nytjastofna. Sjá Grein_ Áhrif hvala á íslenska n… og Hvalir, fiskar og veiðar – Sögu…

Á sama tíma er vaxandi alþjóðlegur þrýstingur, ekki síst frá Evrópu, um aukna vernd hvala og friðun hafsvæða með þeim formerkjum að hér eigi helst að loka umræðunni áður en vísindin eru búin að tala. Í þeim veruleika er hætt við að Ísland missi svigrúm til að þróa eigin vistkerfisnálgun, eigin fjölstofnagreiningar og eigin stefnu um hvernig halda eigi jafnvægi í hafinu. Það væri sérkennileg niðurstaða fyrir þjóð sem lifir á hafinu að mega síður en aðrir ræða hvaða lífverur éta auðlindina hennar.

Þetta er ekki tæknilegt skref heldur pólitískt uppgjöf

Þeir sem tala léttilega um opnun sjávarútvegskafla ESB verða að svara mjög einfaldri spurningu: Hvað nákvæmlega telja þeir að Ísland vinni með því að færa vald, áhrif og verðmæti úr landi?

Ætlum við virkilega að taka eitt það fáa svið þar sem Ísland hefur byggt upp alþjóðlega viðurkennda sérstöðu, og leggja það inn í kerfi þar sem pólitísk samningamennska, misjafnt eftirlit og ólíkir hagsmunir ráða meiru en íslenskar aðstæður? Ætlum við að samþykkja að fiskurinn verði veiddur á okkar miðum, landað annars staðar, unninn annars staðar og skapaði störf annars staðar? Ætlum við að horfa á íslenska sjómenn keppa við lægri laun á eigin hafsvæði og kalla það framfarir?

Þetta er ekki einhver akademísk ESB-æfing. Þetta er spurning um hver ræður hafinu sem byggði þetta land.

Lokaorð

Ef Ísland opnar sjávarútvegskafla ESB er það ekki verið að hefja saklausar viðræður. Þá er verið að opna dyrnar fyrir kerfi þar sem aðrir fá meira um það að segja hvernig íslensk auðlind er nýtt, hvar hún er unnin og hver fær arðinn af henni.

Það væri ekki samvinna. Það væri uppgjöf. Við eigum ekki að semja um hver fær að stjórna hafinu okkar. Við eigum að stjórna því sjálf. Að opna sjávarútvegskafla ESB er ekki formsatriði heldur spurning um fullveldi.

Höfundur er sjávarútvegsfræðingur framkvæmdastjóra Bláa hagkerfisins ehf.