Hvernig er hægt að elska for­eldrið sem hefur sært mann?

Mömmó (Motherplay á frummálinu) er nýjasta verk bandaríska leikskáldsins Paulu Vogel, sem er Íslendingum að góðu kunn en verk hennar, Ökutímar, sló í gegn hérlendis fyrir nokkrum árum. Leikritið er að hluta til sjálfsævisögulegt en Vogel byggir það á sambandi sínu við móður sína og bróður. 

Verkið segir frá ættmóðurinni Phyllis sem flytur með táningsbörnum sínum, Carl og Mörtu ásamt nokkrum kakkalökkum í nýja íbúð sem vonandi er vistlegri en sú síðasta. Phyllis leggur metnað sinn í að kenna börnunum hvernig þau geti sem best lifað af í hörðum heimi og framfylgir aðferðum sínum af hörku og húmor. 

„Persónurnar eru svo vel skrifaðar að maður heldur með þeim“

Áhorfendur fylgjast með fjölskyldunni í gegnum tímabil mikilla samfélagsbreytinga, þar sem samband móður og barna er skoðað af mikilli einlægni og stundum sársauka. Leikararnir Sigrún Edda Björnsdóttir, Birna Pétursdóttir og Hákon Jóhannesson fara með hlutverkin þrjú í sýningunni.

Blaðamaður Vísis ræddi við Sigrúnu Eddu og Birnu Pétursdóttur þegar aðeins tveir dagar voru í frumsýningu. Þá var spennan farin að magnast í leikhúsinu, æfingar á lokametrunum og sýningin að taka á sig endanlega mynd.

Þó svo að Mömmó gerist í Bandaríkjunum á árunum 1963 til um 1990 segja þær Sigrún Edda og Birna að sagan sé á margan hátt tímalaus. Verkið sé bæði fyndið og sársaukafullt, saga um mæðgur, uppvöxt og þá þrá sem flestir þekkja; að fá einhvern tímann viðurkenningu frá foreldri sínu. 

„Þetta fjallar bara um manneskjur. Og það fellur aldrei úr gildi,“ segir Birna.

 Á sviðinu eru þrjár manneskjur nánast allan tímann og áhorfendur fá að kynnast þeim mjög vel, bæði veikleikum þeirra, myrku hliðunum og því sem þær nota til að breiða yfir.

„Maður getur haldið með þeim þrátt fyrir bresti þeirra og þar fram eftir götunum,“ segir Birna.

Þótt Mömmó sé sett í annan tíma og annan tíðaranda segir Birna að það skipti í raun litlu máli. Kjarni verksins sé samband fólks við hvert annað, sérstaklega samband móður og barna. Þar sé eitthvað sem mjög margir geti speglað sig í.

„Samband móður við börnin sín, og móður og dóttur, er eitthvað sem í það minnsta ég og eflaust ofboðslega margir geta speglað sig í. Þetta er svo rosalega áhrifamikið samband sem við eigum við móður okkar. Og þegar maður verður sjálfur foreldri fer maður líka að sjá hlutina í nýju ljósi.“

Phyllis er ekki bara „vonda mamman“

Sigrún Edda leikur Phyllis, móðurina í verkinu, og segir hana vera eina af þessum persónum sem sé einfaldlega ekki hægt að afgreiða með einfaldri skýringu.

Hún er flókin. Mjög flókin. Hún er marglaga.

Eins og Sigrún Edda orðar það þá ber Phyllis alltaf einhvers konar ábreiðu yfir sig. Hún sé yfirleitt í glasi og það hafi áhrif á allt andrúmsloftið á heimilinu.

Börnin viti aldrei alveg hvað er í vændum; hvort hún verði hlý, skemmtileg, óútreiknanleg eða grimm.

„Það er rosalegur alkóhólismi þarna,“ segir Sigrún Edda og bendir á að hún hafi sjaldan leikið persónu sem er á svona mismunandi stigi í drykkju nánast allt leikritið.

En Phyllis er ekki einhliða persóna. Hún getur líka verið lífsglöð, fyndin og heillandi.

„Í þessari dysfúnksjonal fjölskyldu er líka stuð. Það er gaman. Þú veist aldrei hvað gerist næst. Og þegar Phyllis er næs, þegar hún vill gefa af sér, þá er rosalega gaman að vera í kringum hana. Kannski er það einmitt það sem gerir hana jafn sársaukafulla. Hún er ekki skrímsli. Hún er manneskja. Brotin manneskja, mótuð af sínum tíma, sínum vonbrigðum og sínum óuppgerðu sárum.“

Kona sem trúði á ameríska drauminn en sat eftir með ekkert

Að mati Sigrúnar Eddu er lykillinn að því að skilja Phyllis fólginn í kynslóðinni sem ól hana upp. Hún sé kona sem trúði á ameríska drauminn, hafði skýr kynjahlutverk og hafði þá trú að ef hún gerði allt rétt myndi lífið skila henni öryggi. Hún giftist, varð húsmóðir og fór þá leið sem samfélagið sagði henni að væri rétt. En svo fer maðurinn hennar frá henni og þá hrynur allt.

„Lyklar Phyllis að lífinu hafa brugðist,“ segir Sigrún Edda. „Eftir situr hún með börnin, án raunverulegs fjárhagslegs öryggis og án þess að eiga neitt sjálf. Hún ólst upp í heimi þar sem konur áttu ekki að mennta sig til jafns við karla. Karlinn átti að verða skaffarinn. Konan átti að vera falleg, lipur og halda heimilinu gangandi.“

„Í þeim heimi sér Phyllis enga sérstaka ástæðu fyrir því að dóttir hennar fari í háskóla. Hún vill miklu frekar koma henni á vélritunarnámskeið, inn í sama heim og hún sjálf þekkir, þótt sá heimur hafi brugðist henni. Það finnst mér svo magnað. Hún situr uppi með ekki neitt. Bankareikningarnir eru tómir. Hún á ekkert fjárhagslegt tilkall til neins af því hún var húsmóðir.“

Þótt sagan sé bandarísk segir Sigrún Edda að undirliggjandi veruleikinn sé ekkert séramerískur. Mæður og ömmur hér á landi hafi líka lifað í heimi þar sem konur áttu síður að mennta sig og síður að stefna út fyrir hið hefðbundna hlutverk.

„Ég myndi ekki vilja vera dóttir Phyllisar“

Ef Phyllis stendur fyrir gamla tímann, þá stendur Marta fyrir átökin við hann. Birna segir verkið í grunninn fjalla um það hvernig fólk byggi upp sjálfsmynd sína innan fjölskyldu, sérstaklega fjölskyldu sem er brotin eða ósjálfbjarga á einhvern hátt.

„Þetta er uppvaxtarsaga um það hvernig þú byggir upp þína sjálfsmynd innan fjölskyldu og nærð síðan að brjótast út,“ segir Birna.

Að hennar mati snýst verkið um að brjótast út úr fjölskyldumynstri sem maður vill ekki tilheyra og ákveða hvað maður ætlar að skilja eftir sig.

Sigrún Edda segir þó að þráðurinn milli móður og barna slitni aldrei alveg. Þar sé alltaf þessi djúpa, nánast frumstæða, þörf fyrir staðfestingu.

„Við þurfum öll að mamma okkar segi einn daginn: „Þú stendur þig vel, ég elska þig“ — og faðmi okkur,“ segir Sigrún.

En þannig er það ekki í þessari fjölskyldu.

„Ég myndi ekki vilja vera dóttir Phyllisar. Það er hræðilegt.“

Þessi einföldu orð fanga kannski kjarna verksins betur en margt annað, því jafnvel þegar börnin stækka, skilja meira og reyna að byggja sitt eigið líf situr þessi þrá enn þá eftir.

Ekki meðvirkni heldur sjálfsbjargarviðleitni

Í samtalinu við Sigrúnu Eddu og Birnu kemur upp að margir muni líklega tengja verkið við narsissískt foreldri, meðvirkni og það ástand að ganga stöðugt á tánum á eigin heimili.

Birna er þó varkár með orðavalið.

„Þegar þú ert barn á svona heimili, þá er kannski ekki sanngjarnt að kalla það meðvirkni heldur sjálfsbjargarviðleitni, bara það að komast í gegnum daginn og reyna að halda friðinn.“

Þar hittir verkið á eitthvað sem margir þekkja en tala ekki alltaf um. Börn á óútreiknanlegum heimilum verða oft sérfræðingar í að lesa í andrúmsloftið og aðstæðurnar hverju sinni. Þau læra að greina tón, svip, þögn, hljóðið í hurð og hreyfingu á gólfi. Ekki af því að þau séu „meðvirk“ í einhverjum klínískum skilningi, heldur af því að það er lifun.

Sigrún Edda bendir á að barn viti einfaldlega ekkert annað.

Þú þekkir ekkert annað og gerir þér ekki grein fyrir því að hlutirnir geti verið öðruvísi.

Minningar, uppgjör og tilraun til að fyrirgefa

Mömmó er minningarverk og það skiptir máli að mati leikkvennanna. Það breytir því hvernig maður horfir á söguna. Paula Vogel byggir verkið að hluta á eigin fjölskyldu. 

Birna segir áhugavert að hugsa til þess að út úr þessu umhverfi, þessari fjölskyldu og þessum sársauka, hafi komið þessi kraftmikla listakona. Sigrún Edda telur að í verkinu felist ákveðin heilunarvegferð.

„Þetta er kannski vegferð að því að fyrirgefa, fyrir sjálfa sig. Einhvers konar heilunarprósess,“ segir Sigrún.

Það er ekki endilega fyrirgefning í þeim skilningi að fortíðin sé afsökuð, frekar tilraun til að skilja hana, opna kassana, skoða þá og reyna að halda áfram.

Þótt Mömmó fjalli um alkóhólisma, brostnar vonir, kynslóðabil, höfnun og sorg er það líka mjög fyndið verk. Og leikkonurnar tala mikið um hvað sá húmor skiptir máli.

„Lífið er oft líka bara fyndið. Ef maður stígur út fyrir eigið drama og horfir aðeins á mynstrin sín getur margt í mannlegri hegðun verið bæði sorglegt og hlægilegt á sama tíma,“ segir Sigrún Edda.

Birna segir húmorinn líka skipta sköpum fyrir áhorfendur.

„Í leikhúsi er maður oft svo opinn eftir að hafa hlegið aðeins. Þá verður maður miklu móttækilegri fyrir erfiðum tilfinningum. Ef allt er bara þungi þá myndast veggur. Þá lokast fólk frekar. En um leið og fólk hefur hlegið þá opnast eitthvað. Það er líklega ástæðan fyrir því að verkið hittir svona fast. Það talar ekki niður til áhorfenda og baðar sig ekki heldur í eymd. Það sýnir bara lífið eins og það er oft: óþolandi, hjartnæmt og hlægilegt á víxl.“

Verkið talar óþægilega vel inn í samtímann

Þótt Mömmó spanni tímabilið 1963 til um 1990 segja þær báðar að verkið tali beint inn í þann samtíma sem við lifum núna. Birna nefnir sérstaklega að það sé erfitt að fylgjast með umræðu nútímans og finna á köflum fyrir því að samfélagið sé að færast aftur á bak, bæði í kvenréttindabaráttu og mannréttindabaráttu annarra hópa.

„Við erum núna að ganga í gegnum tíma þar sem maður hugsar: Erum við að fara aftur á bak?“

Sigrún Edda segir að þær raddir sem heyrast í verkinu úr fortíðinni séu farnar að heyrast aftur í dag.

„Þegar maður er kominn á minn aldur þá var maður að vona og treysta að maður myndi aldrei heyra þetta aftur. En þær raddir eru farnar að heyrast.“

Birna nefnir að hún hafi alist upp við það að Vigdís Finnbogadóttir væri forseti og því hafi verið sjálfsagt fyrir hana frá barnæsku að kona gæti orðið forseti, eða hvað sem er. Það hafi bara verið hluti af veruleikanum. Þess vegna sé svo sérkennilegt að sitja nú aftur undir umræðu sem hljómar eins og eitthvað sem hún lærði um í sögubókum.

Sigrún Edda segir að fyrir hennar kynslóð hafi þetta verið allt annar heimur. Hún rifjar upp að þegar dóttir hennar sagðist ætla að verða forseti hafi hún sjálf tárast, því henni hefði aldrei einu sinni dottið slíkt í hug sem barn.

Þar liggur kannski ein mikilvægasta áminning verksins: réttindi eru ekki varanleg af sjálfu sér. Þau eru áunnin. Og þau geta skolast til baka.

Djúsí kvenhlutverk eru enn ekki sjálfsögð

Samtalið berst líka að stöðu kvenna í leiklistinni sjálfri og þar verður umræðan næstum jafn áhugaverð og verkið. Sigrún Edda segir að góð hlutverk fyrir konur á hennar aldri séu enn ekki sjálfgefin, þótt staðan sé að breytast.

„Þetta verk og þetta hlutverk sem Paula skrifar er rosalega djúsí fyrir minn aldur.“

Hún segir að lengi vel hafi konur farið í gegnum ansi fyrirsjáanlegt kerfi í leiklistinni: fyrst leika þær unga stúlku, svo eiginkonu, svo móður og að lokum „gömlu konuna“. Nú séu yngri höfundar farnir að sýna eldri konum meiri áhuga og þar með verði líka til áhugaverðari og flóknari hlutverk.

Það sé ekki bara spurning um leikhús, heldur um viðhorf samfélagsins almennt til eldri kvenna. Að fólk hætti að horfa í gegnum þær.

Og kannski er það einmitt ástæðan fyrir því að Phyllis verður svona öflug persóna. Hún er hvorki skraut né aukahlutverk. Hún er miðjan. Hún er sár, erfið, fyndin, sjúk og lifandi.

„Maður hefur salinn í lófa sér“

Leikkonurnar tala líka af mikilli ástríðu um sjálft leikhúsið. Um það hvernig sama sýningin sé aldrei eins, hvernig salurinn breytist frá kvöldi til kvölds og hvernig hægt sé að finna innan örfárra mínútna hvort kvöldið verði erfitt eða rafmagnað.

„Eftir svona þrjár mínútur ertu búin að lesa salinn,“ segir Sigrún Edda.

Stundum sé hann gapandi opinn. Þá hafi maður hann í lófa sér.

Þessi lýsing segir eiginlega allt sem segja þarf um hvers vegna leikhús heldur enn velli. Þetta er lifandi listform. Ekkert kvöld er alveg eins. Sama textann er hægt að segja á ótal vegu og sama setning getur opnast á nýjan hátt á fimmtándu sýningunni.

Birna segir að æfingaferlið snúist líka um að hafa leyfi til að vera léleg, prófa sig áfram og finna hvað virkar. Þar liggi kannski raunveruleg sköpun.

Vonast eftir meiri mildi

Að lokum eru þær spurðar hvað þær vonist til að áhorfendur taki með sér út úr salnum. Svarið er einfalt, en hittir beint í mark.

„Mér finnst kannski að fólk fari út með tilfinningu fyrir því að það gæti verið góð hugmynd að sýna hvort öðru aðeins meiri mildi. Meira umburðarlyndi. Meiri skilning á því að fólk sé sjaldnast bara það versta sem það sýnir á yfirborðinu,“ segir Birna og Sigrún Edda tekur undir:

Kannski er það einmitt ástæðan fyrir því að Mömmó festist í manni. Ekki vegna þess að hún sýni fullkomna fjölskyldu eða gefi þægileg svör, heldur vegna þess að hún þorir að horfa beint á það sem margir þekkja: hvað það er flókið að elska foreldri sem hefur líka sært mann. Hvað það er erfitt að alast upp, reyna að skilja hvaðan maður kemur og ákveða svo hver maður ætlar sjálfur að verða. Og hvað sú barnalega, þráláta þörf deyr seint, ef hún deyr þá nokkurn tímann. Að mamma sjái mann loksins og segi: Þú stendur þig vel.“