Áminningar­skyldan og þjónusta hins opin­bera

Leiðinlegi vinstri kallinn er farinn, vei partí!

Það hlýtur að vera hátíð hjá Viðskiptaráði, enda ekkert vinstra afl í sjónmáli á Alþingi. Nú skal loks láta gamla drauma um útholun ríkisins verða að veruleika. Þau sem inn komust á fölsku flaggi vinstri miðju, geta núna ræst af stað gömlu nýfrjálshyggjumöntruna um að Ríkið sé einhver skaðræðismaskína sem drekkji framþróun og náttúrulegan drifkraft frjálsa markaðarins. Olía þessar ljótu maskínu sé opinbert starfsfólk, sem hangi á blóð, svita og tárum almennings sem sníkjudýr þjóðarinnar. Þetta virðist vera veisla, því núverandi ríkisstjórn virðist háma í sig hvað sem flaggberar gömlu nýfrjálshyggjunnar vilja mata ofan í hana. Eins þversagnarkennt og það kann að hljóma, þá er virðist meira að segja “frelsari” eldri borgara og öryrkja vera afskaplega í nöp við opinbera starfsmenn, þrátt fyrir að það fólk þurfi að hafa einna mest samskipti allra á þessum sömu opinberu starfsmönnum. Ekkert heyrist alla vega í henni nú þegar saxa á niður réttindi opinberra starfsmanna. Sömuleiðis virðist “jafnaðarflokkurinn” ekki sjá ástæðu til þess að hífa réttindi starfsfólks einkamarkaðins upp, betra sé að draga frekar opinbera starfsmenn niður til að jafna stöðuna. Ríkisstjórnin fær þess á meðan að dunda sér við þetta fyllilega mótspyrnulaust, enda væri það pólitískt sjálfsvíg fyrir klassíska hægri sem og popúlísku flokkana að mæla gegn þessu. Að tala gegn minnihlutahópum er hentugri bræðibeita, líkt og þau hafa æft sig stíft í. Opinberir starfsmenn eru nefnilega ekki minnihlutahópur.

Hreinsun á ríkisrekstri (nema hvað að Ríkið gleymdi að opinberir starfsmenn eru þjónar almennings (ekki þeirra))

Það á því að afnema áminningarskyldu sem hluta af lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Þetta er hluti af seríu þar sem hreinsa á til í umfangi hins opinbera á Íslandi.

(a) Hver eru svo rökin fyrir því?

(b) Jaa, svo sem engin.. bíddu jú, öhm.. það er of mikið af opinberum starfsmönnum.

(a) Of mikið hvernig þá? Hvaða óþarfa er verið að losa ríkið við? Er hlutfall opinbers starfsfólks samanburðarhæft við stærri þjóðir?

(b) Það kemur í ljós, alla vega ekkert mikilvægt sem á að skera niður.

Hérna er ríkisrekstri enn og aftur líkt við gamaldags “heimili” þar sem hlutverk húsbóndans sé að halda fast utan um budduna til að hindra nokkurt bruðl. Eina ábyrga fjármálastjórnin felist í sparnaðarrekstri (e. austerity) og aukið atvinnuleysi kemur málinu greinilega ekkert við og óþarft að velta vöngum yfir því). Skv. þessari “heimilis” samlíkingu gengi betur ef það væri fækkað um starfsfólkið sem ynni á heimilinu, enda það greinilega ekki að gera neitt gagn skv. “Húsbóndanum”.

Óviðkomandi “tiltekt” og gamlar mýtur sem fljóta reglulega upp

Opinberir starfsmenn eru sífellt undir vökulu auga almennings (líkt og kosnir embættismenn þeirra). Þetta er vissulega skiljanlegt (enda almenningur að borga brúsann) en kemur á stundum fram í ósanngjörnum staðhæfingum, tortryggnar raddir geri ráð fyrir að opinberar stofnanir hljóti að vera að bruðla með almannafé. Annars holl tortryggni mengast því í myrkri þegar almannafé er dreift, en í stað þess að þrýsta á aukið gagnsæi fjárveitinga hins opinbera, fljóta þess í stað upp gamlar sögur um letingja hangandi á ríkisspenanum. Stofnanir séu settar á laggirnar sem þjóni engum raunverulegum tilgangi öðrum en að fóðra þá. Áminningarskyldan sé hérna að hindra að hægt sé að reka óhæft starfsfólk. Sömuleiðis sé ekki hægt að hafa aðhald að eða leggja til niðurskurðar vegna sömu skyldu. Hvort tveggja er rangt líkt og stendur beinum orðum í sjálfum lögunum. Eina óhæfa fólkið sem ekki er hægt að reka eru þau sem kosin eru af almenningi í embætti (líkt og Alþingi) og hér má ekki túlka skrifuð orð sem svo að það ætti að vera nokkuð öðruvísi. Við erum fyrst og fremst lýðræðisríki, ekki eingöngu skriffinnskuríki og eigum að fá að kjósa þau sem við viljum. Það er hins vegar ekki svo að hið opinbera sitji auðum höndum sökum verkefnaleysis. Það er gríðarleg þörf á fleiri opinberu starfsfólki, enda er hið opinbera að vanrækja skyldur sínar í fjölda málaflokka. Sumar af þeim ástæðum er lélegt verklag (sett í lög af Alþingi) og sumt er vegna skorts á mannafla til að sinna þessum skylduverkum.

Hið opinbera hefur fullt af vandamálum, ekkert af þeim tengt áminningarskyldu

Sem smá þjóð í nútímasamfélagi með alþjóðlegar skuldbindingar stöndum við frammi fyrir ýmsum vanda, sérstaklega slæmum á Íslandi. Smátt þjóðfélag sem byggir af stórum hluta á tengslaneti (reyndu að fá landvistarleyfi á Íslandi utan EES og án þess að þekkja nokkurn hérna). Þessu fylgja ýmis konar mannlegir brestir. Frændhygli er meira vandamál á Íslandi heldur en hjá samanburðarþjóðum okkar. Meðvirkni yfirboðara gagnvart starfsfólki er annað. Pólitískur vandi er til staðar með stöðuveitingum stjórnmálaflokka til einstaklinga sem laun fyrir fylgispekt sína og sjálfboðaliðastarf í þeirra þágu. Bitlingar veittir af sömu flokkum til hvers hóps meðal þjóðarinnar sem tryggir þeim fleiri (réttara sagt betur staðsett) atkvæði. Sökum fámennis og landfræðilegrar stærðar (erum stærri en Belgía og Holland til samans) er skortur á hæfu starfsfólki víða um landið. Sömuleiðis er fæð í frambærilegu fólki sem býður sig fram til lýðræðislegs starfs, sem svo leiðir til ákvarðanna án þekkingar. Lesandi sér hér vonandi að ekkert af þessum vandamálum skapast vegna áminningarskyldu, þvert á móti hjálpar hún að vega á móti vandanum.

Þjónn almennings, ekki auðmannsins

Það er ekki hægt að setja hlutverk opinberra starfsmanna til jafns við einkamarkaðinn. Þetta er eðlisólíkt. Fyrirtækjaeigandi ber engar formlegar siðferðiskröfur á herðum sér (kannski gerir hann það af góðvild sinni). Hann er vissulega tjóðraður við kjarasamninga og vernd stéttarfélaga, en að öðru leyti er starfsfólkið þarna fyrir hans náð og geðþótta. Þetta á ekki við um opinbera starfsmanninn. Sá er þjónn almennings, hefur ríkari skyldur, varðandi hæfni sína, hegðun og ábyrgð þess verkefnis sem hann sinnir. Þessi ábyrgð er fest í lög, nokkuð sem frjálsi markaðurinn er síður íþyngdur af.. Annað eðlisólíkt er að yfirmaður hjá opinberri stofnun er líka þjónn almennings. Hann sinnir sínu hlutverki við að skipuleggja og halda utan um þá starfsemi sem stofnunin kallar eftir. Því vinnur undirmaður hans í sjálfu sér ekki fyrir yfirmanninn, enda vinna báðir einstaklingar fyrir almenning. Hver er “yfir” hverjum er aðeins skipulagsatriði til að starfsemi stofnunarinnar gangi smurt fyrir sig, sem felst í sameiginlegu hlutverki beggja. Yfirmaðurinn stýrir því ekki ráðningum eftir eigin duttlungum, það eru skýrar reglur um hæfniskröfur sem stýrir vali á starfsfólki. Í ljósi þröngs fjárhags er krafa um að starfsemin sé skilvirk með lægsta mögulega tilkostnaði. Áminningarskyldan er því liður í að stuðla að hæfni í starfsemi allra starfsmanna hverrar stofnunar, hvort sem hlutverkið felist í mannaforráðum eða ekki. Að tæra þessa virkni hins opinbera með því að fjarlægja áminningarskylduna væri því glapræði fyrir gæðin. Ekki má heldur gleyma því hlutverki sem almennir starfsmenn hafa til aðhalds og umkvartanna, sem mun veikjast mjög við brottfall áminningarskyldunnar. Þetta málefni á einnig ekki aðeins við hið opinbera. Réttindi eins starfshóps styður við réttindi annarra starfshópa. Gætum þess að þvo ekki hendur okkar af réttindabaráttu þeirra hópa sem við tilheyrum ekki beint. Klofningur og sundrung er leiðin til niðurbrots á réttindum okkar allra.

Höfundur er pírati og framhaldsskólakennari.