Próf, ein­kunnir og (PISA) mat á skóla­kerfi. Hluti 1.

Um próf og einkunnir. Þegar fjallað er um próf og einkunnir í skólastarfi, m.a. í grunnskóla, tel ég miklu skipta að ræða hvaða hlutverkum prófin eigi að þjóna því hlutverkin hafa breyst í áranna rás. Eins og þau birtast í almennri umræðu eru þau einkum tvenn og nátengd. Prófin eiga annars vegar að gegna aðhaldshlutverki í skólastarfinu almennt, bæði fyrir nemendur og kennara og í framhaldi af því eiga þau að nýtast til að velja nemendur inn í framhaldsskóla. Inn í umræðuna vantar oft á tíðum það hlutverk sem ætti að skipta mestu máli sem snýst um þá leiðsögn sem próf geta gefið nemendum eða kennurum í skólastarfinu.

Aðhalds- eða eftirrekstrarhlutverk prófa virðist skipta mestu máli og hefur sennilega alltaf gert. Í umræðunni er prófunum ætlað að hvetja nemendur til að standa sig vel, þ.e. fá háar einkunnir, því það sé mikilvægt að fá merki um góða frammistöðu hvert sem verkefnið er. Það skiptir vitanlega máli að nemendum finnist þetta því sumir kennarar og margir foreldrar vilja að einkunnir séu mikilvæg stjórntæki í lífi barnanna. Það sé vegna þess að mörg börn nú til dags þurfi aðhald til að sinna námi sínu vel (kannski hefur það alltaf verið svo) og einkunnir veiti besta aðhaldið. Þetta er svo auðvitað nátengt spurningu um hvað vegi þungt eða jafnvel þyngst þegar grunnskólanemendur sjálfir og skólakerfið meta gildi einkunna, sem er hitt aðalatriði umræðunnar. Stundum virðist mikilvægt hlutverk prófa nálægt lokum grunnskóla einmitt vera að velja börn inn í framhaldsskóla, en sumir nemendur láta sig það litlu skipta og margir framhaldsskólar eru ekki uppteknir af þessum einkunnum. Í hugum margra snýst málið um jafnræði og þar með um réttlæti, jafnvel er talað um að það séu mannréttindi að hvert barn geti valið sér framhaldsskóla á grundvelli tiltekinna einkunna sinna.

Það virðist sanngjarnt að hægt sé að velja framhaldsskóla þar sem skólarnir eru til allrar hamingju ólíkir. Þeir byggja á ólíku skipulagi og hafa mismunandi áherslur og menningu. En það er fráleitt að nokkur geti lagt heildstætt mat á gæði einstakra framhaldsskóla þegar haft er í huga margslungið eðli menntunar og mikill mismunur er á því hvað hentar hverjum og einum. Nemendur hafa örugglega engar forsendur til að velja sér skóla eftir því hver sé bestur, en þeir geta haft margvíslegar skiljanlegar ástæður fyrir því að kjósa einn framar öðrum. En það er erfitt að tengja það mannréttindum. Eigi samræmd próf að leiða til röðunar sem skiptir börn máli, t.d. vegna vals á framhaldsskóla og eigi sú röðun að vera sanngjörn gagnvart þeim öllum, miðað við tiltekna einkunnakvarða, kallar það á samræmdan bakgrunn, sama námsefni fyrir alla og jafnvel staðlaða kennslu og jafnframt útlistun á því að þessir kvarðar skipti mestu.

Jafnræði er grundvallaratriði í íslensku skólakerfi. Allir skuli fá eins fjölbreytt tækifæri og mögulegt er til þess að eiga virkt og gæfuríkt líf. En það væri mikill misskilningur að allir ættu þess vegna að fá sama viðmót og sama samræmda matskvarðann. Málið er því miður flóknara en svo. Þvert á móti ætti hver kennari, eftir því sem kostur er, að taka mið af stöðu hvers og eins nemanda sem hann hefur kynnst í skólastofunni til að byggja hann upp og mennta. Hann mundi örugglega horfa til ólíkra styrkleika og veikleika hjá hverjum nemenda sinna í því verkefni. Jafnræði kallar ekki á samræmingu, eiginlega á hið gagnstæða. Að þessu þyrfti að huga í allri umræðu um metnaðarfullt, farsælt skólastarf og sanngjarnt kerfi. Það má þó minnast þess að nú er nánast ein öld síðan samræmd próf voru innleidd inn í íslenskt skólakerfi og rökin byggðu á þeirri trú að þau væru besta leiðin til að tryggja jafnræði barna. Það gerðu þau ekki, en skólakerfið tryggði fljótlega talsvert aðhaldshlutverk prófanna, sem þrýsti örugglega mjög á eflingu skólastarfs. En þau röðuðu börnum og opnuðu og lokuðu dyrum í skólakerfinu. Þetta gera þau enn, m.a. gegna einhverri dyravörslu sumra framhaldsskóla, en þau stýra framtíð nemenda miklu minna en þegar verst var.

Þá kem ég að því hlutverki sem verður oft útundan í umræðunni. Áhugaverðasta hlutverk einkunna felst í þeirri leiðsögn sem þær gætu hugsanlega gefið nemendum og kennurum um næstu skref í náminu. Um þetta vandasama hlutverk prófa er lítið rætt í almennri umræðu. Það er þó skiljanlegt þegar í ljós kemur hve ómarkviss leiðsögn prófa almennt er þegar grannt er skoðað. Hún er þó sennilega best þegar kennarar búa til sín eigin próf í ljósi stöðu nemenda sinna og megna að nota niðurstöðurnar til þess að leiðbeina kennurunum sjálfum og nemendum um næstu skref í náminu. Það er varla nokkur vafi á því að fjölbreytt mat getur haft margþætt gildi, m.a. bæði til aðhalds og leiðsagnar.

Í þessu sambandi er vert að hafa hugfast að próf sem eru almennt notuð í skólastarfi eru ekki mælitæki, þótt Matsferill Miðstöðvar menntunar og skólaþjónustu komist sennilega nærri því. Til þess að mæla, t.d. hæfni fólks, þarf einmitt mælitæki og það kostar mikla vinnu að þróa þau, m.a. með því að kanna áreiðanleika þeirra og réttmæti. Og ef við höfum það í huga að skólaprófin eru sjaldnast mælitæki þá tel ég að tegundir kvarðanna sem eru notaðir skipti nánast engu máli. Og þó. Ef notaður er talnakvarði gæti það gefið þá hugmynd að um mælingu sé að ræða. Tölur hafa svolítið sérstakt yfirbragð og eru einmitt notaðar í mælingum en notkun talnakvarða í prófi gerir prófið ekki að mælitæki. Prófið er aðeins athugun, sem er stundum samræmd milli skóla, sem á að segja vissa sögu um tiltekna afmarkaða hæfni nemenda, þótt oftast sé óljóst hve gagnleg sú saga sé.

Próf, einkunnir og (PISA) mat á skólakerfi. Hluti 2.

Jón Torfi Jónasson

Mat á gæðum kerfis. Það er góð samstaða um mikilvægi þess að ná metnaðarfullum árangri í skólastarfi og það á að gilda fyrir alla nemendur. Skólakerfið á að vera gott. En þegar til stendur að meta það verður fyrst að spyrja hvaða menningu það standi fyrir og innleiði í ljósi grundvallarmarkmiða þess. Þegar ég skoða þá hugsun sem felst í markmiðsgreinum laga um hvert skólastig þá finnst mér þær gera miklar kröfur. Mér virðast þær kalla á menningu, frekar en hæfni. Menningu sem snýst um mennsku, frumkvæði, seiglu, fjölþætt samskipti og ræktun tungumáls og tjáningar, um sjálfstæði og sköpun og fleiri mannkosti. Það er alla vega ljóst að hlutverk skólans er bæði metnaðarfullt og snúið. Sumir vilja víkja sér undan kröfu um að ræða um þessa hluti og láta umræðuna snúast um allt annað, venjulega um eitthvað sem þeir telja sig ráða við. Dæmi um þetta er þegar fólk einblínir á PISA-próf OECD sem snerta afmarkað hlutverk skóla miðað við hlutverkagreinar laga. Ég ætla að leiða hjá mér mælingarvanda þeirra prófa, þótt ærinn sé og almennt virðist fólk telja umræðu um tæknileg atriði prófanna bara trufla umræðuna. En það er samt reiðubúið að nota þau til að leggja dóm á heilt skólakerfi á grundvelli þeirra. PISA-prófunum var lengi ætlað að mæla tiltekna og afmarkaða hæfni sem sérfræðingar á vegum OECD töldu mikilvæga; ég tel líka að sú hæfni hafi verið mikilvæg – og sé enn, þótt hún tæki ekki beint mið af þeim áhersluatriðum sem koma fram í lögum eða námskrám þátttökulandanna né þeirri menningu sem ríkir í skólakerfi hvers lands. En það sem er áhugavert við niðurstöður PISA er að þær virðast gefa kærkomið tilefni til að ræða hluti sem þarf að ræða, og laga, en hafa einhverra hluta vegna verið jaðarsettir í umræðu um skólastarf. Ég held að það sé lítill ágreiningur um að viss atriði sé brýnt að setja á oddinn og hér nefni ég tvö, þ.e. námsefni og starfsþróun kennara.

Það er að mínu viti aðkallandi að verja orku í efnisríkt, fjölbreytt og gott námsefni. Efni sem kynnir nýja þekkingu og laðar fram nýjar áherslur á þeim grundvelli sem lögin og síðan námskráin mæla fyrir um; væntanlega líka það sem OECD telur mikilvægt. Í námsefninu felast verkfæri sem eru kennurum mikilvæg. Enn meira máli skiptir samt að leggja sérstaka rækt við starfsþróun kennara, þar sem m.a. er farið ofan í saumana á og endurskoðað hver séu helstu verkefni nútíma skóla og hvernig ný þekking og síbreytilegt umhverfi skólastarfs kallar á breytta starfshætti og nýjar áherslur. Þar ætti að ræða, svo dæmi séu tekin, nýlegar rannsóknir á starfsháttum kennara eða hugsanlega andlega vanheilsu nemenda sem Kristján Kristjánsson heimspekingur hefur vikið að og tengt við siðferðilega sjálfsmynd nemenda (sjá Heimildina, 14.8.2026). En einnig fjölmörg skyld efni sem koma skólastarfi við. Það er enginn vafi á því að starfsþróun allra fagstétta, þar á meðal þeirra sem starfa í skólum, ætti að vega langtum þyngra en hún gerir í hugum stjórnvalda, og okkar flestra. Það er sérstakt hve starfsþróun í nútíma samfélagi, sem er ótrúlega mikilvæg, er enn jaðarsett. Menntakerfið, í viðleitni sinni til framþróunar, verður að fá eðlilegar bjargir til að sinna gróskumikilli starfsþróun. Heimurinn hefur breyst hratt undanfarna áratugi. Breytingarnar verða enn hraðari þá næstu. Menntakerfið getur ekki látið eins og ekkert sé að gerast. En það er flókið að bregðast við. Allur þessi hraði og umrótið sem honum fylgir kallar sennilega á menningu og mennsku frekar en hæfni og tækni.

Umræðan um skólakerfið ætti í miklu ríkari mæli en hingað til að snúast um hlutverk skólans þar sem það er viðurkennt hve margbrotið það sé og einnig um þessi tvö átaksverkefni, þ.e. námsefnið og starfsþróunina. Þessi málefni hafa öll verið vanrækt og það skiptir miklu máli fyrir framþróun menntunar í skólakerfinu að þeim sé sinnt. Sé það gert skiptir litlu hvort eða hvers konar próf eru notuð sem tilefni umræðu. Vandinn við prófin, samræmd eða PISA frá OECD, er að þau mæla fæsta þá þætti sem mestu skipta og gefa litla, stundum enga, leiðsögn um næstu skref. Við þurfum heldur ekki á þeim að halda til að hafa tilefni til að bretta upp ermarnar, en samt er eins og fátt ýti eins við sumu fólki, sem er áhugavert útaf fyrir sig.

Ég hef þess vegna vissar áhyggjur af því að einhverjir telji að þessi afmörkuðu próf séu í alvöru talin best til þess fallin að meta skólakerfi og heildstætt skólastarf. Þá er algjörlega litið fram hjá því sem kann að skipta mestu máli og ég nefndi margt hér framar. Einnig gleymi einhverjir því veigamikla markmiði að skólinn sé fyrir alla nemendur, m.a. þá sem ná þurfi góðum tökum bæði á móðurmáli sínu og íslensku sé hún ekki móðurmálið. En líka fyrir marga fleiri sem hætt er við að verði útundan og það þarf orku til að sinna þeim vel. Þarna eru verkefni sem ættu að hafa forgang og þau blasa daglega við öllum þeim sem starfa í skóla- eða uppeldiskerfinu.

En hafi menn sérstakar áhyggjur af PISA niðurstöðum verður að vera ljóst um hvað þær snúist og sérstaklega hvernig þær koma heildarmyndinni við. Ekki má víkja sér undan því að rökstyðja að þær eigi að vega þyngra í mati á kerfinu en fjölmörg viðmið sem skipta augljóslega líka miklu máli og bæði lögin og jafnræðiskröfur tilgreina. Einnig ætti að ræða hvers vegna þau viðmið fái ekki forgang í umræðunni; er það vegna þess að fólk þekkir þau ekki eða vegna þess hve erfitt það er að mæla þau eða meta? Sennilega hvoru tveggja. En hvernig sem sú umræða fer, ættum við að beina sjónum okkar að rót þess vanda sem veldur fólki áhyggjum, en ekki bara ræða vandann.

Höfundur starfaði við HÍ og bar um langt skeið nokkra ábyrgð á menntun kennara.