Telja loftslagsbreytingar ógna matvælaöryggi og eyða landi

Landnotkun manna hefur valdið tæpum fjórðungi losunar gróðurhúsalofttegunda á heimsvísu á fyrstu árum þessarar aldar og loftslagsbreytingar af völdum manna valda aukinni landeyðingu. Í nýrri skýrslu Sameinuðu þjóðanna kemur fram að loftslagsbreytingar hafi nú þegar áhrif á fæðuöryggi heimsbyggðarinnar.

Þrátt fyrir að bruni manna á jarðefnaeldsneyti eins og kolum, olíu og jarðgasi sé stærsta uppspretta gróðurhúsalofttegundanna sem nú valda loftslagsbreytingum á jörðinni hefur verulegur hluti kolefnisins sem menn hafa losað út í lofthjúpinn komið frá landnotkun.

Í nýrri vísindaskýrslu milliríkjanefndar Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar (IPCC) sem kom út í dag er dregin upp mynd af því hversu mikið menn hafa breytt landi á jörðinni, þar á meðal landbúnaði og skógarhöggi, loftslagsáhrifum þess og hvernig breytt loftslag mun hafa áhrif á land og nýtingu þess á næstu áratugum.

Frá árinu 1961 hafa menn lagt um 5,3 milljónir ferkílómetra lands undir landbúnað sem er sambærilegt við tvo þriðju hluta flatarmáls Ástralíu. Skýrsluhöfundar segja að landnotkun hafi aldrei aukist eins hratt í tugþúsunda ára sögu mannkynsins. Nú er svo komið að 72% íslauss lands verður fyrir áhrifum af völdum manna.

Stóraukin losun frá landbúnaði

Þessi breytta landnotkun á verulegan þátt í loftslagsbreytingum af völdum manna. Áætlað er að 24% af heildarlosun gróðurhúsalofttegunda á árunum 2003 til 2012 hafi verið tilkomin vegna landnotkunar.

Losun á koltvísýringi frá landi, aðallega vegna skógareyðingar, dróst saman snemma á 7. áratugnum en hefur verið stöðug og mikil síðan. Þá hefur orðið 70% aukning í losun metans frá jórtrandi búpeningi frá 1961 og losun á niturdíoxíði með áburðarnotkun hefur meira en tvöfaldast á sama tíma. Skýrsluhöfundar segja að aukin eftirspurn eftir matvælum hafi leitt hratt til ákafari landnýtingar. Samfara fólksfjölgun og neyslubreytingum hafi framleiðsla á jurtatrefjum, matvælum og viði drifið breytingar á landnotkun.

Þannig hefur notkun á ólífrænum áburði nífaldast á tæpum sextíu árum og notkun á áveituvatni tvöfaldast. Breytt landnotkun hefur eytt landi og myndað eyðimerkur. Útbreiðsla votlendis hefur minnkað um 70% frá 1970 og þrefalt fleiri jarðarbúar búa á þurrkasvæðum en upp úr miðri síðustu öld.

Loftslagssvæði hliðrast í átt að pólunum

Loftslagsbreytingarnar sem breytt landnotkun á þátt í að valda leiða til enn meiri landeyðingar, að mati skýrsluhöfunda IPCC. Ákafari úrkoma og flóð, tíðari og umfangsmeiri þurrkar, aukið álag vegna hita, vinds og ölduróts auk hækkandi sjávarstöðu muni eiga þátt í að ganga á landið.

Á heimskautasvæðum er gert ráð fyrir að sífrerinn, þar sem mikið magn kolefnis er bundið, bráðni hratt með áframhaldandi hnattrænni hlýnun og að skógar verði fyrir áföllum vegna meiri þurrka, skógarelda, skordýraplágu og gróðursjúkdóma.

Bent er á að hlýnun yfir íslausu landi frá því eftir iðnbyltingu hefur verið 1,41°C að jafnaði, vel yfir 0,87°C hnattrænni hlýnun á tímabilinu. Hlýnunin hafi hliðrað til loftslagssvæðum og gert sem búsvæðabelti útsettari fyrir breytileika í veðri og veðurfari.

Almennt hafa loftslagssvæði á jörðinni hliðrast í átt að pólsvæðunum á miðlægum breiddargráðum og ofar í hálendi. Skýrsluhöfundar telja líklegt að sú þróun haldi áfram svo lengi sem hnattræn hlýnun verður ekki stöðvuð. Í hitabeltinu er hlýnunin talin leiða til nýrra og enn heitari loftslagssvæða en nú er.

Meiri vöxtur á efri breiddargráðum, minni á þeim lægri

Aukið magn kolefnis í lofthjúpnum hefur einnig haft áhrif á vöxt gróðurs á jörðinni. Í skýrslunni segir að aukin ljóstillífun hafi leitt til grænkunar á hnattræna vísu undanfarna þrjá áratugi. Það megi rekja til samverkandi áhrifa breyttrar landnýtingar, til dæmis áveitna, skógarnýtingar auk breytinga á umhverfisþáttum eins og lengri vaxtartíma, aukinnar upptöku koltvísýrings og niturs.

Grænkun á heimskautasvæðum er rakin til áburðaráhrifa koltvísýrings og lengri vaxtartíma. Á móti kemur að þurrkar og hitabylgjur hafa leitt til minni grænkunar og ljóstillífunar á öðrum breiddargráðum. Vaxandi styrkur koltvísýrings í lofthjúpnum er sagður hafa aukið vatnsnýtni plantna og framleiðni gróðurs á þurrum svæðum. Heildaráhrif á vöxt ráðist aftur á móti af næringarefnum í jarðvegi og framboði af vatni.

Hlýnun, breytingar á úrkomu og vaxandi veðuröfgar telja skýrsluhöfundar ógna fæðuöryggi heimsbyggðarinnar. Hnattræn hlýnun hafi aukið framleiðni landbúnaðarvara á hærri breiddargráðum, þar á meðal á maís, hveiti, sykurrófum og baðmull en dregið úr framleiðslu á lægri breiddargráðum, meðal annars á byggi, maís og hveiti.

Högum hnignar, vöxtur minnkar og framleiðni og viðkoma beitadýra versnar, plágur og sjúkdómar verða tíðari og líffræðilegur fjölbreytileiki glatast.

Landnotkun enn stærri hluti á Íslandi

Athuganir á Íslandi benda til þess að hlutdeild landnotkunar í losun gróðurhúsalofttegunda sé enn hærri hér en að meðaltali í heiminum. Í fyrstu var áætlað að allt að þrír fjórðu hlutar losunar Íslands á gróðurhúsalofttegundum kæmu frá framræstu votlendi.

Jón Guðmundsson, lektor við Landbúnaðarháskóla Íslands, sem hefur unnið að mati á losun frá landi sagði við Vísi í sumar að nákvæmari gögn bentu til þess að nokkuð minna væri um framræst votlendi en talið hefur verið, allt að 700 ferkílómetrum minna.

Eftir sem áður sé losun frá framræstu votlendi enn stærsta einstaka uppspretta gróðurhúsalofttegunda á Íslandi, um það bil tveir þriðju hlutar hennar.