Pakkaleikur á fjöl­miðla­markaði

Skömmu fyrir jól birti menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðherra nýja aðgerðaáætlun í málefnum fjölmiðla. Í áætluninni er að finna sautján aðgerðir sem eiga að efla innlenda fjölmiðla og leggja grunn að sókn fjölmiðlunar á Íslandi. Rétt er að rýna þessar aðgerðir nánar.

1% tekjuskerðing RÚV og óþörf þarfagreining

Fimm aðgerðanna snúa að stöðu RÚV á fjölmiðlamarkaði. Sú aðgerð sem hefur vakið hvað mesta athygli er að veita eigi 12% af auglýsingafé RÚV til einkarekinna fjölmiðla. Gera má ráð fyrir að fjárframlag til opinbera stuðningskerfisins muni aukast um 330 m.kr.[1] Samhliða því ætla stjórnvöld að kanna hvort mögulegt sé að yfirtaka lán vegna eldri lífeyrisskuldbindinga RÚV, en afborganir af því láni nema um 200 m.kr. á ári. Verði þessar aðgerðir að veruleika má ætla að tekjur RÚV dragist saman um rúmar 100 m.kr. Tekjur RÚV verða tæpir 10 ma.kr. árið 2026[2], svo þessi breytta tilhögun mun þýða tekjuskerðing fyrir RÚV upp á um 1%.

Þetta fyrirkomulag skapar jafnframt sérkennilegt umhverfi fyrir sölufólk starfandi á einkareknum miðlum sem er í samkeppni við Ríkisútvarpið um auglýsingatekjur á sama tíma og það hefur beinan ávinning af því að helsti samkeppnisaðilinn selji sem flestar auglýsingar.

Þá stendur til að fella út takmarkanir í lögum um fjölda rása sem RÚV má miðla efni sínu í gegnum, þannig að miðlinum verður frjálst að fjölga útvarps- og sjónvarpsrásum. Þetta gerir RÚV auðveldara fyrir að auka við samkeppnisrekstur sinn og höfða til sérhæfðari hópa með fleiri rásum. Aðgerðin er þannig til þess fallin að styrkja enn frekar stöðu RÚV gagnvart öðrum innlendum miðlum.

Einkareknir miðlar gerðir enn háðari hinu opinbera

Fjórar tillögur falla undir flokkinn Fjölbreytt flóra einkarekinna fjölmiðla. Sú fjölbreytta flóra á, ef marka má tillögur ráðherra, öll að spretta upp úr jarðvegi opinbers fjármagns þar sem að allar tillögurnar snúa að því að veita auknu fjármagni í sjóði eða niðurgreiðslur til einkarekinna miðla.

Þannig verður auknu fjármagni veitt í niðurgreiðslu til einkarekinna miðla en einnig á að koma á sérstakri niðurgreiðslu uppá 100 m.kr. sem á að dreifast á fjölmiðla sem samkvæmt áætluninni „uppfylla sértæk skilyrði og talist geta til almennrar fréttaþjónustu í þágu almennings um allt land“. Þessir miðlar þurfa að uppfylla kröfur um tiltekinn fjölda blaðamanna á ritstjórn og að efnistök séu breið og hafi almenna skírskotun. Stjórnvöld eru hér komin á hálan ís að ætla að fara að meta efnistök fjölmiðla og ákvarða út frá því hvort viðkomandi hljóti opinberan stuðning eða ekki.

Staða innlendra miðla vænkuð með nýjum sköttum

Fjórar aðgerðanna snúa að heilbrigðara samkeppnisumhverfi. Skattheimta er aukin á alþjóðleg fyrirtæki sem selja innlendum fyrirtækjum auglýsingar eða neytendum áskriftir (svokallað menningarframlag), auk viðbragða við hugverkaþjófnaði og endurgjalds frá gervigreindarfyrirtækjum fyrir notkun á höfundarréttarvörðu efni.

Skattur á auglýsingafé frá íslenskum fyrirtækjum og á áskriftir íslenskra neytenda mun að öllum líkindum leiða til hærra verðs til þessara sömu fyrirtækja og neytenda. Stjórnvöld horfa aðeins á stöðu innlendra fjölmiðla gagnvart þeim erlendu og virðast ætla að bæta hana með aukinni skattheimtu og ríkisinngripum á meðan þau forðast að takast á við fílinn í stofunni.

Minna fótspor ríkisins á fjölmiðlamarkaði besta lausnin

Nærtækara væri að horfa heildstætt á fjölmiðlaumhverfið, innanlands og gagnvart erlendum miðlum. Innanlands mætti styrkja stöðu innlendra fjölmiðla með því að taka RÚV af auglýsingamarkaði, en ætla má að það myndi skila sér í auknum tekjum til einkarekinna miðla uppá 1,3 ma.kr.[3] Það myndi jafnframt tryggja skilvirka dreifingu fjármagns til fjölmiðla á Íslandi og koma í veg fyrir að stjórnvöld ættu hlut að máli.

Umhverfi fjölmiðla væri þannig fært nær því sem gerist á öðrum Norðurlöndum, þar sem að hlutdeild ríkismiðilsins á fjölmiðlamarkaði er nærri þrefalt meiri hér á landi en að meðaltali á Norðurlöndunum. RÚV er sömuleiðis eini ríkismiðillinn á Norðurlöndunum sem er fjármagnaður með opinberum framlögum og er samtímis í samkeppni við einkaaðila um auglýsingatekjur.

Einu lausnirnar sem er að finna í fjölmiðlapakkanum er meira af því sama og hefur verið reynt á fjölmiðlamarkaði undanfarin ár, þ.e. auknar opinberar greiðslur til einkarekinna fjölmiðla og varðstaða um yfirburðarstöðu RÚV, auk nýrra skatta. Fótspor ríkisins stækkar enn frekar á fjölmiðlamarkaði, sem er sérstaklega varhugavert þar sem að fjölmiðlum er ætlað að sinna aðhaldi gagnvart stjórnvöldum. Vonandi hafa pakkarnir undir trjám landsmanna nýliðin jól reynst meira gleðiefni en fjölmiðlapakki ríkisstjórnarinnar.

Höfundur er hagfræðingur Viðskiptaráðs

[1]Miðað við rekstrartekjur RÚV Sala ehf. að frádregnum launakostnaði

[2]M.v. fjárheimildir í fjárlögum ársins 2026 og áætlaðar auglýsingatekjur m.v. árið 2024.

[3] Sjá úttekt Viðskiptaráðs á fjölmiðlamarkaði (2025). Slóð: https://vi.is/skodanir/afsakid-hle