Dreymir um að hræða ís­lenska þjóð upp úr skónum

Frumsýning Röskunar verður 19. febrúar og hún er ekki fyrir viðkvæma. Reyndar fer ískaldur hrollur um blaðamann þegar Bragi Þór lýsir efni hennar fyrir honum. En fyrst af öllu þetta: Eina myndin sem frumsýnd verður á árinu af þessari stærðargráðu? Hvernig má þetta vera?

„Eins og staðan er í dag þá er það svo. Ég hef ekki heyrt af neinni annarri íslenskri mynd sem verður tilbúin á árinu. Jón Gústafsson er með eina í smíðum en hún er minni í sniðum, hún er „indí“ og minni fjármögnun þar að baki,“ segir Bragi Þór hugsi. „Og svo var ég að fá boðsmiða á mynd Mikaels Torfasonar, en ég hef ekki heyrt af mörgum fleirum.“

Dýrmætur spegill á samfélagið

Bragi Þór segist reyndar hafa heyrt af annarri mynd sem er í tökum nú í sumar en ekki sé hægt að slá því föstu að hún líti dagsins ljós á árinu.

„Nei, við kvikmyndagerðarmenn ríðum ekki feitum hesti frá fjölda mynda þetta árið. Því miður.“

En það má þó sjá ljósið í myrkrinu, þú munt væntanlega einoka Edduna?

„Já, einmitt.“

Helst er á Braga Þór að heyra að honum þyki þetta heldur grátt grín.

„Nei, þetta er ekki gott,“ segir hann. Og það er rétt, þetta er hundleiðinlegt. Það er ekki bjart yfir kvikmyndagerð á Íslandi um þessar mundir.

„Eins og mér er þetta form huglægt, þessi dýrmæti spegill á samfélagið sem kvikmyndir og sjónvarpsefni eru. Það er mikilvægt að hér séu gerðar myndir um börn og unglinga. Að einhverjar „high school-myndir“ frá Ameríku séu ekki það eina sem þeim standi til boða. Og sama máli gegnir með aðrar bíómyndir. Að myndir sem mikið er lagt í, vel fjármagnaðar myndir, séu á boðstólum. Myndir sem fjalla um okkar samtíma og eru á íslensku.“

Vantar efni á íslensku, um Íslendinga, fyrir Íslendinga

Bragi Þór segir verulegan skort á slíku efni og hann heldur áfram að lýsa því sem virðast menningarlegar hamfarir í hans huga.

„Það er allt í lagi að tala um þetta. Það sem gerist er að þegar erlent fjármagn fylgir mynd sem hér á að taka er krafa um að erlendur leikari fari með aðalhlutverk, sena er gerð sem tengist þjóðerni og inn í handritið er skrifuð póstkortamyndin af Íslandi. Mér finnst þetta orðið áberandi. 

Maður sér þetta til að mynda mikið í sjónvarpsseríum og minna er um að þar sé eitthvað sem fólk getur speglað sig í.“

Bjarni Þór nefnir að síðasta verkið sem örlaði fyrir slíku sé Felix og Klara.

„Það var síðasta verkið sem ég sá sem var íslenskt og fjallar um okkur. Þetta er vandamál. Það er engin stefna uppi um hvernig fjallað skuli um okkur.“

Bragi Þór er að verða einn reyndasti kvikmyndaleikstjóri landsins og hann hefur verið duglegur við að skapa sér verkefni en meginþunginn í verkum hans hafa verið myndirnar um Sveppa, sem eru fjórar, en þær slógu rækilega í gegn og svo Víti í Vestmannaeyjum.

„Já, ég hef gert mikið af myndum fyrir ungt fólk.“

Bragi Þór staldrar við…

„Nú er ég að vanda mig við að segja ekki barnaefni, það gefur svo ranga mynd af því sem maður er að gera, ég er til að mynda ekki sammála því að Víti í Vestmannaeyjum, sem fjallar um ungt fólk, sé barnaefni. Stimpillinn barnaefni hefur alltaf farið aðeins í mig en það er rétt. Ég er náttúrlega bara kvikmyndagerðarmaður og hef áhuga á því að þróa mig áfram sem slíkur.“

Vill rífa sig úr barnaboxinu

Við erum að reyna að nálgast það hvernig það sé fyrir Braga Þór að leikstýra nú mynd sem verður bönnuð börnum. Bragi Þór segist fyrst og síðast reyna að finna sér verðug verkefni og það getur þá verið fyrir ungmenni eða eldri.

„Þetta er liður í að tækla eitthvað annað „genre“, nokkuð sem ég hef allan minn kvikmyndaferil haft áhuga á en það hefur bara ekki komið tækifæri fyrr en núna. Vissulega langar mig að þróa mig áfram sem kvikmyndagerðarmaður, þróa og bæta í sarpinn og bæta þannig við sjóndeildarhringinn. Nema þetta er ekki endilega bundið við aldursflokk heldur hvaða saga talar til manns.“

Bragi Þór er sem sagt að reyna að rífa sig frá því að falla í það box að fást aðeins við efni sem höfðar til barna.

„Já, það er fyndið hvernig maður „boxast“ inni í því. Þegar þú svo vilt fara að gera mynd af öðru tagi þá þykir þeim sem veita styrki þægilegt að hafa mig í barnaboxinu. Maður var til að mynda að sækja um styrki í Danmörku og þá var sagt: Já, já, hann hefur bara gert barnamyndir. Við erum ekki viss um að hann geti „deliverað“… Fyndið fyrirbæri, mjög svo og gott betur. En Röskun er sálfræðitryllir. Ég hef stundum kallað hana The Shining í Þingholtunum.“

The Shining í Þingholtunum

Bjarni Þór hlær því blaðamaður kemur af fjöllum. The Shining í Þingholtunum?

„Já, maður notar svona frasa þegar maður er að selja mynd erlendis. Þá þarf maður að grípa til tískuorða. Þetta er svolítið svona Júrasik Park hittir Lord of the Rings með Taxí Driver-ívafi.“

Bragi Þór glottir þegar hann áttar sig á því hversu framandi slíkur talsmáti er í eyrum blaðamanns?

„Jájá, maður heyrir ótrúlegustu frasa þegar fólk er að reyna að selja kvikmyndirnar. En þetta er samt alveg „sálfræðiþriller“ sem skríður inn að beini. Kveikjan er samnefnd bók hennar Írisar Aspar Ingjaldsdóttur. Hún er afskaplega vel fléttuð sem er nokkuð sem ég er hrifinn af. 

Hún fjallar um Heru sem er lögfræðingur. Þegar sagan byrjar er Hera að hefja nýtt líf, búin að kaupa sér íbúð en hún hafði verið í leyfi í ár vegna áfalls. Það var ráðist á hana og hún er að byggja sig upp. Þá byrja undarlegir atburðir að gerast. Það hafði verið framið morð í íbúðinni sem hún var að kaupa sér. Og maðurinn sem olli áfallinu, hann sem sagt nauðgaði henni, fannst aldrei.“

Blær ber myndina og blæs ekki úr nös

Nú eru hárin farin að rísa á blaðamanni og Bragi Þór heldur miskunnarlaust áfram að lýsa efni myndarinnar.

„Og morðinginn sem myrti konuna sína í íbúðinni fannst aldrei. Aðalpersónan er allt í einu komin með þessar fréttir en hún er að reyna að byggja sig upp. Hún er að berjast við að reyna að komast að eins miklu og hún getur um þetta mál og halda sönsum um leið. Hún veit ekki hvort þetta er morðinginn sem er á ferð eða draugagangur. Maður veit ekki hvað er að gerast fyrr en síðasta korterið.“

Já.

„Þetta er upplifunin. Maður er alltaf að leita að góðum sögum til að segja. Oft eru glæpasögur á Íslandi óraunverulegar og ótrúverðugar en þarna er saga sem mér fannst algjörlega hafa getað gerst. Við erum að upplifa þetta allt gegnum hana. Þuríður Blær tók að sér að leika þessa persónu, sem er krefjandi hlutverk, en hún gerði það stórkostlega vel. Hún heldur þessu uppi í hundrað mínútur og er stórkostleg. 

Unnur Birna Bachmann leikur svo mikilvægt hlutverk, hún er að tína upp brot af sögu konunnar sem bjó í húsinu og var myrt. Við sjáum brot af þeirri sögu og svo mætast þessar tvær sögur í lokin.“

Langt síðan þau tryggðu sér réttinn

Bragi Þór er giftur Helgu Arnardóttur og saman reka þau framleiðslufyrirtæki.

„Þar fer fram þróun, handritavinna … við höfum gert nokkrar heimildaþáttaraðir, til að mynda Blóðbönd sem nú er verið að sýna á Sýn. Við framleiddum þá sjónvarpsþáttaröð saman. Áður höfum við gert þættina Lifum lengur fyrir Símann en þá lögðum við land undir fót og heimsóttum langlífustu svæðin á jörðinni. Það gerist eitthvað þegar maður sígur á fimmtugsaldurinn,“ segir Bragi Þór og kímir.

Þau Helga búa í Hlíðunum, steinsnar frá Klambratúni og Kjarvalsstöðum.

„Þar sem menningin býr,“ segir Bragi Þór. Samanlagt eiga þau fimm börn, Bragi átti þrjú, Helga eitt og saman eiga þau svo eitt barn. „Það er gott samband og við dugleg að hittast öll í mat og á mannamótum.“

Hvað hefur tekið langan tíma að koma Röskun á koppinn?

„Já, þetta hefur tekið okkur fjögur og hálft ár að koma þessu öllu saman. Við festum okkur réttinn á bókinni 2019. Við tókum ár í að þróa þetta. Svo kom Síminn inn í þetta. Þetta er kvikmynd í fullri lengd, sá er fókuspunkturinn og hún er gerð sem slík. En það var tortryggni hjá Kvikmyndamiðstöð Íslands yfir því öllu. Maður var að benda fólki á hvernig þróunin er í kvikmyndaheiminum.“

„Getið þið ekki haft þetta á ensku?“

Bragi Þór segir að vægi kvikmyndahúsanna sé að minnka og þeim hjá Kvikmyndamiðstöð hafi ekki þótt gott að streymisveita hefði áhuga á að gera kvikmynd.

„Þeim fannst það ekki alveg passa inn í sitt box. Og svo þegar Gísli Snær Erlingsson tók við þurftum við nánast að byrja upp á nýtt að sækja um. Þá tafðist verkefnið um eitt ár, bara við það eitt. Við höfum verið að þreyja þorrann með þetta. En við trúðum á þetta verkefni og sjáum ekki eftir því. Við höldum að þetta sé gott stöff.“

Bragi Þór lýsir fjálglega og í svo löngu máli að blaðamaður tapar þræði, myrkviðum fjármögnunar, samspili sjóða og sjónvarpsréttar … þau fengu fjármagn úr norrænum sjóðum.

„En mestur hitinn er í okkar eigin fjármögnun, fyrirtækið okkar og okkar vinnu.“

Þetta gamla góða íslenska?

„Það er svolítið þannig. Þetta er „labor of love“ en snýst auðvitað um fjármagn. Það kostar mikið að fullgera kvikmynd og það er ekki hægt að fullfjármagna slík verkefni á Íslandi. Það er hvati að ýta fólki að kvikmyndamiðstöðvum en þá ertu kominn í þá stöðu að opna á það sem ég var að tala um áðan. Þetta er flækja. Þetta er svo lítið málsvæði. Við erum oft spurð: Getið þið ekki haft þetta á ensku?“

Local er international

Bragi Þór talar um nauðsyn þess að ríkið myndi sér einhverja stefnu í að styrkja kvikmyndagerð betur, svo við getum gert myndir um okkur sjálf. Þörf sé á slíku. Sem ekki hefur það að meginmarkmiði að seljast á erlendum vettvangi. En nú hefur sú verið reynslan, sé til að mynda litið til velgengni Bjarkar á erlendum vettvangi, að lókal hefur reynst besta söluvaran á alþjóðlegum vettvangi? Local er international?

„Það finnst mér. Ég er þar. Ef þú gerir lókal vel þá er það miklu meira international fremur en sérsniðin póstkortamynd eins og útlendingar halda að Ísland sé. Eða kannski öllu heldur eins og Íslendingar halda að útlendingar telji að Ísland sé. En það er efni sem mér finnst of mikið af.“

Bragi Þór þekkir nákvæmlega þetta og á eigin skinni.

„Já. Ég hef einbeitt mér að því að gera myndir á íslensku, myndir sem tala við Íslendinga, eins og til dæmis Víti í Vestmannaeyjum, sem er byggð á bókinni hans Gunna Helga. Þetta var fókusinn sem ég náði að halda, krakkar sem fóru á fótboltamót í Vestmannaeyjum, nokkuð sem ég gerði sjálfur á sínum tíma. Þetta er alíslenskt fyrirbæri og sú mynd seldist erlendis.“

Þegar búið að selja Röskun út fyrir landsteina

Og Röskun hefur þegar verið seld út.

„Já, við erum með sölufyrirtæki í Danmörku sem er með alheimsdreifingu, Level K, sem er tiltölulega stórt fyrirtæki. Það kom mynd sem heitir Kuldi og hún dreifðist vel um allan heim. Við kynntum myndina í Haugasund, sem er norrænn markaður, og þau sáu brot úr henni þar. Þau komu að máli við okkur í kjölfarið og við erum búin að gera samning við þau.“

Þannig að þetta lítur vel út?

„Já, já, þetta er spennandi. Þau eru orðin verulega óþolinmóð og vilja fá hana í hendur en ég er enn að vinna í myndinni. Hún verður tilbúin þegar einhver kemur og rífur hana úr höndunum á mér,“ segir Bragi Þór og er minntur á að fyrirhuguð frumsýning sé 19. þessa mánaðar.

Tökur hófust í byrjun febrúar 2025 og þær stóðu langt inn í marsmánuð.

„Við byggðum alla íbúðina í myndveri. Við vildum hafa algjöran frið, getað valið ramma. Það er hægt ef þú ert í íbúð en þú getur ekki tekið veggi frá eða loftið af til að ná skrýtnum sjónarhornum. Við fórum í að byggja alla íbúðina og það tengdi sögurnar saman. Það var verið að nostra við þetta og ná réttum myndrænum sjónarhornum.“

E.T. breytti öllu

Björn Ófeigsson er tökumaður og Steffí Thors aðstoðar Braga Þór við að klippa. Huldar Freyr Arnarson sér um hljóð. Það er svo fyrirtæki Braga Þórs og Helgu, H.M.S. Productions ásamt Valdimar Kúld og Símanum sem framleiða.

„Helgi Svavar trommari í Baggalút er að gera tónlistina. Við höfum verið að skrapa simbala, berja kontrabassa og búa til alls konar óþægileg hljóð í Kópavogi. Það er farið alla leið. Maður verður að halda spennunni, matreiða ákveðin blæbrigði – það verður hrært vel í áhorfandanum. Mig dreymir um að hræða hina íslensku þjóð. Þorir þú í bíó?“

Bragi Þór hefur verið þjakaður af bíóást nánast frá því að hann man eftir sér. Og hann segir að það megi ekki gleymast í lífsins öldusjó. Bragi flæktist milli Reykjavíkur, Akureyrar og Kópavogs en foreldrar hans skildu.

„Ég var eitt ár í Digranesskóla, Snælandsskóla, MK, Fossvogsskóla, Lundaskóla, Barnaskóla Akureyrar … ég er vel menntaður ef litið er til magns skóla. En magn er ekki sama og gæði. Það tókst ekki að berja mikið af gráðum í karlinn. Maður er sjálfmenntaður í því sem maður er að gera í dag.“

Og Bragi Þór lýsir rómantískum tíma: Þrjúbíó á Akureyri, popp og slagur.

„Svo kemur ET í bíó og þá gerist eitthvað. Það verður eitthvað rafmagn. Ekki beint að maður hafi áttað sig á því að maður vildi uppfrá því gera kvikmyndir.“

Lífið er bara leikur

En þannig er það þegar Bragi Þór leggur þetta saman. ET kom til landsins 1983 en þá var okkar maður níu ára.

„Þessi kvikmyndaáhugi minn lýsti sér í því að Ólympíuvélin hennar mömmu var tekin ófrjálsri hendi og ég fór að búa til kvikmyndir án þess að vera með kvikmyndatökuvél. 

Svo eru Prúðuleikararnir örugglega mikill áhrifavaldur. Ég arkaði alls ófeiminn inn á Laugarveg til Helgu Steffensen og tjáði henni að ég gæti leikið með brúður.“

Og Bragi Þór sagðist hafa lent í að leika í Jóladagatali, Jólin nálgast í Kæradal, og þá hafi hann kynnst því hvernig hlutirnir gengu fyrir sig í Sjónvarpshúsinu.

„Svo í skólanum fékk maður lánaða vídeótökuvél hjá pabba vinar… Þetta er löng þróun í þessa átt. Kannski óskýranleg köllun, sem mætti miðað við hinn íslenska markað kalla bölvun, en ég læt það ekki eftir mér. Það er einhver óútskýranleg orka í þessu sem drífur mann áfram. Og allt er þetta sprottið af grunngleði sem maður þarf að muna að halda í. Lífið er bara leikur.“