Milljarðar í stjórn­sýslu eða í þjónustu?

Ég verð hvorki sá fyrsti né sá síðasti sem bendir á það augljósa: sameining sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu er skynsamleg. Hún fæli í sér ábyrga ákvörðun um að draga úr gegndarlausri sóun á almannafé og gera sveitarstjórnarstigið skilvirkara.

Umræðan um sameiningu sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu ætti ekki að snúast um hugmyndafræði eða hápólitískar stefnur. Hún snýst um skipulag opinberrar þjónustu á einu samfelldu þéttbýlissvæði þar sem meirihluti landsmanna býr. Spurningin er einföld: er núverandi fyrirkomulag hagkvæmt og skilvirkt fyrir íbúana?

Helsti vandinn við að koma þjóðþrifamáli sem þessu í framkvæmd er ekki skortur á rökum, heldur skortur á pólitískum vilja. Flokkarnir myndu sjálfir missa fjölda bæjar- og borgarfulltrúa við sameiningu. Eftir stendur þó spurningin: eiga stjórnmálaflokkar ekki að þjóna almannahagsmunum fremur en eigin hagsmunum?

Hvert væri næsta skref? Skynsamlegast og eðlilegast væri að láta gera óháða og faglega úttekt á kostnaði og ávinningi sameiningar, raunhæfa hagkvæmnisathugun. Fjölmiðlar mættu einnig, í aðdraganda sveitarstjórnarkosninga, spyrja fulltrúa flokkanna beint um afstöðu þeirra. Telja þeir sameiningu skynsamlega í ljósi mögulegs sparnaðar og aukinnar skilvirkni? Og ef ekki – hver eru rökin?

Meginhlutverk sveitarfélaga er skýrt. Þau eiga að tryggja öfluga og vandaða leik- og grunnskóla, sinna skipulagi og gatnagerð, reka félagsþjónustu og halda úti þeim innviðum sem daglegt líf byggir á. Þetta eru framkvæmdaverkefni sem krefjast fagmennsku, aga í rekstri og skýrrar ábyrgðar. Íbúar meta þjónustuna út frá því hvort hún virkar. Í grunninn ætti rekstur sveitarfélaga því ekki að ráðast af pólitískri hugmyndafræði. Það má jafnvel færa rök fyrir því að óháðir, borgaralegir listar ættu að vera fleiri í sveitarstjórnarkosningum en raun ber vitni.

Á höfuðborgarsvæðinu starfa sjö sveitarfélög – Reykjavík, Kópavogur, Hafnarfjörður, Garðabær, Mosfellsbær, Seltjarnarnes og Kjósarhreppur – hvert með eigið stjórnkerfi, yfirstjórn og nefndakerfi, þótt um eitt samfellt búsetu- og atvinnusvæði sé að ræða. Þessi margskipta og dreifða stjórnsýsla bindur fjármuni sem mætti verja í grunnþjónustu, sömu þjónustu og fulltrúar sveitarfélaganna segja reglulega skorta fjármagn til að veita.

Líklegt er að hagkvæmnisathugun myndi leiða í ljós að sameining gæti skilað verulegum sparnaði sem nýta mætti til að bæta þjónustu, styrkja leik- og grunnskóla og efla þjónustu við aldraða og fólk með fötlun, svo einhver dæmi séu nefnd. Sameining myndi ekki skerða þjónustu, en hún gæti dregið úr tví- og sjöverknaði og skapað stærðarhagkvæmni í yfirstjórn, stoðþjónustu og innkaupum. Samræmd stefnumótun gæti minnkað ágreining og tafir sem í dag kosta bæði tíma og fé.

Annað veifið á síðustu áratugum hefur hugmyndinni verið hreyft, en ekkert gerst. Ég geri mér fullljóst að sameining myndi hafa mikil áhrif og fækka kjörnum fulltrúum og bæjarstjórum. Slíkar breytingar mæta eðlilega tregðu innan stjórnsýslu og stjórnmálaflokka. En sveitarfélög eru ekki til fyrir kerfið sjálft. Þau eru til fyrir íbúana.

Í fyrri grein minni um málið var fjallað um fjárhagsleg og stjórnsýsluleg rök fyrir sameiningu. Þau standa óhögguð. Það þarf einfaldlega að láta reyna á hvort hagsmunir íbúanna vega þyngra en hagsmunir kerfisins og stjórnmálaflokkanna.

Höfundur er fyrrverandi frétta- og dagskrárgerðarmaður.