Kjarn­orku­vopna­væðing Norður­landa

Ræða Macrons, forseta Frakklands í sjóherstöðinni Crozon s.l. mánudag markar tímamót í vörnum Evrópu. Þar boðaði hann endurnýjun á kjarnorkuherafla Frakklands sem telur um 300 kjarnaodda til að auka fælingarmátt landsins og efla öryggi Evrópu andspænis útþenslustríði Rússa og minnkandi áhuga Bandaríkjamanna á vörnum Evrópu. Forsetinn hefur boðið Póllandi, Hollandi, Grikklandi, Belgíu, Þýskalandi, Danmörku og Svíþjóð að taka þátt í þessari auknu kjarnorkuvopnavæðingu með það m.a. í huga að dreifa þessum strategíska fælingarmætti víðsvegar um Evrópu ef til átaka kemur. Samkvæmt þessu byggir samstarfið á sameiginlegri skipulagningu – og áætlanagerð þar sem kjarnorkuvopnum er beitt, sameiginlegum æfingum og undirbúningi að því að orustuflugvélar þessara ríkja geti borið kjarnorkuvopn. Frakkar ætla áfram sem áður að hafa endanlegan ákvörðunarrétt um það hvort frönsk kjarnorkuvopn eru notuð eða ekki.

Eftir stendur sú áhugaverða niðurstaða að tvö Norðurlönd, Danmörk og Svíþjóð eru hluti af þessu samstarfi og Noregur er, að sögn að íhuga svar við boð um þátttöku. Ef þetta raungerist markar það tímamót í þróun öryggis- og varnarmála meðal Norðurlandanna sem hafa á undanförnum áratugum, líkt og Ísland, stuðst við kjarnorkufælingu Bandaríkjanna, en bannað staðsetningu kjarnorkuvopna innan eigin landamæra. Þeirri stefnu ætla Danir að framfylgja áfram, að minnsta kosti til að byrja með. En þessi stefnubreyting Norðurlandanna segir okkur að ógnarmat þeirra hefur breyst í grundvallaratriðum frá því sem áður var og að viðhorf bandarískra stjórnvalda gagnvart Evrópu valda því að nú er leitað leiða til að undirbyggja eigin varnir og öryggi með öðrum hætti. Það þýðir ekki að hlutverk Atlantshafsbandalagsins breytist hvað þetta varðar, en bregðist sú varnarstoð hafa þessi lönd fleiri valkosti í kjarnorkuvopnafælingu en verið hefur fram að þessu.

Hvað Ísland varðar hlýtur þessi þróun að kalla á svör við því hvers vegna nágrannaþjóðir okkar eru að dreifa fjöreggjum eigin öryggis í fleiri körfur. Getur ástæðan verið sú að varnarskuldbindingar Bandaríkjanna gagnvart Evrópu séu ekki lengur taldar eins áreiðanlegar og áður var? Eða er áskorun Bandaríkjamanna um að Evrópa standi á eigin fótum í öryggis- og varnarmálum að koma fram með þessum hætti? Ef til vill er svarið hvoru tveggja.

En mitt í þessum darraðadansi ætla íslensk stjórnvöld ekki að breyta neinu í framkvæmd íslenskra öryggis- og varnarmála. Algjör útvistun á vörnum landsins til erlendra aðila, og þá fyrst og fremst Bandaríkjamanna er stefna dagsins. Samkvæmt þessari stefnu eiga íslenskir ríkisborgarar ekki að taka þátt í því að verja Ísland. Ákvæði um herskyldu sem einu sinni var í stjórnarskrá landsins var fjarlægt. Engar íslenskar stofnanir hafa lagaskyldu, þjálfun, búnað eða getu til að taka til varna ef á Ísland er ráðist.

Við erum með öll fjöregg öryggis- og varnarmála í einni körfu erlendra ákvarðana!

Höfundur er varnarmálasérfræðingur.