Í Kauphöllinni er eitt fyrirtæki sem malar gull í bókstaflegri merkingu hvað sem segja má um öll hin. Nú hafa sjávarútvegsfyrirtækin þrjú sem skráð eru á markaði – Brim, Ísfélagið og Síldarvinnslan – skilað uppgjöri fyrir síðasta ár og þá vaknar spurningin hvort þau mali gull eins og mörgum hefur verið tíðrætt um.
Samkvæmt ársreikningum þeirra er vegin meðaltals arðsemi á eigið fé 8,5%. Mér reiknast til að Brim hafi skilað 12,6% arðsemi á meðan Síldarvinnslan skilaði 9,2% og Ísfélagið 3,9%. Margir sjá ofsjónir yfir þessum rekstri, fjárhæðir eru settar úr samhengi og kjarna málsins er sleppt. Að þessi fyrirtæki þurfa að skila viðunandi, ásættanlegri og eðlilegri arðsemi til að ástunda ábyrgar veiðar og teljast sjálfbær í víðum skilningi.
Í því samhengi bendi ég á að samkvæmt eigendastefnu ríkisins skulu félög í eigu þess stefna að viðunandi arðsemi í samræmi við áhættu. Í nýlegu frumvarpi um stofnun innviðafélags um samgöngur er vísað til þess að sjálfbær rekstur þess muni feli í sér ásættanlega arðsemi. Þá eru í gildi lög og reglugerðir sem kveða á um leyfða arðsemi Landsnets sem leitt hefur til þess að árleg meðalarðsemi eigin fjár var 9,8% yfir árin 2012 til 2024, að mati KPMG. Í tilfelli Orkuveitu Reykjavíkur skal starfsemin miðast við það að félagið skuli skila eðlilegri arðsemi samkvæmt lögum um þá starfsemi hver sem hún hefur verið síðan 2012.
Yfir ellefu prósenta arðsemi hjá Landsbankanum leiðir til þess að gerð er krafa um auka arðgreiðslu sem líkja á má við arðgreiðslukröfu en þegar sjávarútvegsfyrirtæki skila 8,5% arðsemi að meðaltali færist umræðan yfir í einhvers konar gullæði.
Af þessu leiðir að fyrirtæki sem fara með rekstur innviða sem eru ekki í samkeppni og byggja á sérleyfi, teljist leyfð arðsemi væntanlega vera eðlileg og í samræmi við áhættu rekstrar og væntanlega líka viðunandi og ásættanleg. Málskilningur minn er klárlega ekki lýsingarorð á efsta stigi eins og góð eða jafnvel frábær arðsemi, svo ekki sé talað um að mala gull. Málskilningur minn á eðlilegri arðsemi er meira rökhyggja, að hugsunin teljist byggja á skynsemi og lógík. Þannig er hugtakið leyfð arðsemi eins og hún er skilgreind með reglugerðum byggð á fjármálafræðum og felur í sér eitthvað sem telst vera eðlilegt í þeim skilningi, faglega fram sett og myndar málefnalegan ramma í rökræðu. Á meðal hugtaka sem hægt er að rökræða er markaðsálag, áhættuálag, smæðarálag, beta og grunnvextir, svo dæmi sé tekið.
Þess vegna kemur það mér á óvart að þegar fréttir eru fluttar af því að meðaltals arðsemi Landsnets teljist vera 9,8% og árlegur vöxtur eiginfjár, samkvæmt skýrslu KPMG, er sagður vera 16,9% frá 2012 ef tekið er tillit til endurmats á fastafjármunum og leiðrétt er fyrir arðgreiðslum að það skuli ekki vera sett í samhengi við 8,5% arðsemi í sjávarútvegi og leitast við að gæta samræmis í orðavali. Felur 9,8% arðsemi Landsnets í sér að mala gull í skilgreindri einokun og þjóðareign? Getur verið að betan sé of lág og hvað með áhættuálagið?
Hörður Arnarsson, forstjóri Landsvirkjunar, og Ragna Árnadóttir, forstjóri Landsnets, skiptust á skoðunum um þetta í fyrra á vettvangi Innherja án afskipta stjórnmálanna og þögnin kom mér ekki á óvart. Þegar opinber fyrirtæki eru annars vegar er umræðan meira í lýsingarorðum á miðstigi og flestir víkja sér undan umræðunni og segja hana tæknilega, eitthvað sem WACC-nefndin muni skoða. Yfir ellefu prósenta arðsemi hjá Landsbankanum leiðir til þess að gerð er krafa um auka arðgreiðslu sem líkja á má við arðgreiðslukröfu en þegar sjávarútvegsfyrirtæki skila 8,5% arðsemi að meðaltali færist umræðan yfir í einhvers konar gullæði. Fyrirtækin mala gull og alið er á andúð í ljósi þess að þau eru í einkaeigu, skráð á markað hvar þau birta ítarlegar upplýsingar um starfsemina.
Mér finnst ekkert eðlilegt við þessa umræðu. Hún er hvorki ásættanleg né viðunandi þó hún sé leyfð á Alþingi.
Höfundur er framkvæmdastjóri Birtu lífeyrissjóðs og formaður nefndar um fjárfestingarumhverfi lífeyrissjóða.
