Hugar­afl er staður þar sem karl­menn fella niður grímuna

„Þeir koma oft inn mjög lokaðir. Svo gerist eitthvað þegar þeir finna að hér mega þeir bara vera þeir sjálfir,“ segir Grétar Björnsson, fræðslu- og stuðningsfulltrúi Hugarafls og formaður framkvæmdarstjórnar félagsins.

Karlahópur Hugarafls, sem er nokkurs konar sjálfshjálpar- og jafningjahópur, hefur á aðeins fjórum árum þróast úr hugmynd í eitt vinsælasta úrræði félagsins. „Þetta er eiginlega orðið langvinsælasta úrræðið okkar fyrir karlana. Flestir vilja fara í hópinn og aðsóknin hefur verið gríðarleg. Það hafa 55 karlar sótt hópinn frá áramótum sem segir sína sögu.“

Hópurinn hittist einu sinni í viku, tvo tíma í senn, og eru gildi hans skýr: trúnaður, traust, virðing og bræðralag.

Og gildin eru lykillinn að starfi hópsins segir Grétar. „Margir karlar hafa aldrei upplifað heilbrigt umhverfi með öðrum körlum. Oft hefur sambandið við aðra karla einkennst af samkeppni, samanburði eða jafnvel ógn. Hér er það allt öðruvísi. Hér eru allir jafnir.“

Hópurinn er einn af fáum stöðum þar sem karlmenn geta grátið án þess að vera dæmdir. Hér er hægt að deila þessum þunga sem er á bak við grímu svo margra okkar. Alexander Steingrímsson.

Rými þar sem myndast önnur dýpt

Hugmyndin að hópnum varð til í kjölfar Covid þegar starfsfólk Hugarafls tók eftir ákveðnu mynstri. Karlar voru tregari en konur til að sækja sér þjónustu og þegar þeir mættu tóku þeir síður pláss. „Þeir mættu í hópa en sátu aftast, sögðu lítið og hurfu svolítið inn í sig,“ segir Grétar. „Ég sá hvað það fór lítið fyrir þeim og vissi strax að það var mikil þörf fyrir sérstakan vettvang fyrir þá.“

Ákvörðunin var tekin að kynjaskipta föstudagsstarfinu og bjóða upp á sérstakan karlahóp, kvennahóp og hinsegin hóp. Sú breyting reyndist afdrifarík. „Við sjáum að kynjaskipt hópastarf skilar miklu. Það myndast önnur dýpt þegar fólk deilir sameiginlegri reynslu og áskorunum sem er stundum erfiðara að ræða í blönduðum hópi.“

Grétar segir að margir lýsi því að þetta sé í fyrsta sinn sem þeir finni öruggan vettvang til að „fella niður grímuna“. Og orðið „gríma“ kemur aftur og aftur upp í samtalinu. „Við karlar erum svo margir aldir upp við að vera harðir. Þegar eitthvað bjátar á eigum við að loka okkur af og halda áfram, sama hvað. Það getur verið styrkur upp að vissu marki. En ef maður heldur bara áfram að loka, loka og loka, þá brotnar maður á endanum.“

Hvað gerist þegar menn mæta í fyrsta skipti?

„Sumir nánast nötra. Bara það að kynna sig og segja örlítið frá sjálfum sér getur verið gríðarlega erfitt. En þegar þeir finna öryggið í hópnum kemur oft mikill léttir.“

Bræðralag í stað samkeppni

Grétar talar af mikilli sannfæringu um það sem gerist í hópnum. Ekki síst vegna þess að hann þekkir þessa vegferð af eigin raun. „Ég gekk sjálfur í gegnum mjög mikla geðræna erfiðleika og lykillinn að mínum bata var að geta opnað mig og talað.“

Hann segir að hans mikilvægasta þekking sé ekki aðeins akademísk. „Ég er með mastersgráðu í félagsfræði en mín mikilvægasta þekking er mín persónulega reynsla sem ég gat ekki lært af bókum.“

Sú reynsla mótar líka nálgun hans í hópnum en hann leggur áherslu á að hópurinn sé ekki meðferðarúrræði. „Ég segi það alltaf skýrt: þetta er ekki þerapía. Þetta er vettvangur til að æfa sig í að tala, opna sig og læra að treysta.“

Fundirnir eru skipulagðir í sex vikna lotum. Í upphafi hverrar lotu setja þátttakendur sér markmið. Það getur verið að tengjast öðrum betur, læra að tjá sig, komast nær sjálfum sér eða einfaldlega mæta. „Síðan ákveðum við dagskrána saman. Hver ætlar að leiða næsta fund? Hver ætlar að segja sína sögu?“

Sá sem leiðir fundinn fær um 20-30 mínútur til að segja frá sinni lífssögu eða því sem hann er að takast á við. Í kjölfarið tekur við endurgjöf frá hópnum. „Við erum ekki að gefa ráð. Þetta er ekki björgunarhópur. Menn spegla eigin reynslu og segja: „Ég tengi við þetta, þetta kom fyrir mig líka.“ Það er mjög mikilvægur munur.“

Ótrúlegur árangur

Niðurstöður úr könnun Gallups sýna að starfsemi Hugarafls hefur mjög jákvæð áhrif. Þar kemur m.a. fram að áður en karlar sóttu þjónustu hjá Hugarafli sagði enginn þeirra að sér liði vel. Eftir þátttöku í starfinu sagði aðeins fjórðungur aðspurðra að sér liði enn illa.

Þessi maður gekk í gegnum allt þetta en er svona indæll og getur hjálpað mér. Og það setur hlutina í samhengi og maður hugsar: Heyrðu já, ég ætti þá að geta þetta líka. Finnbjörn Hvanndal Finnbjörnsson.

Sömuleiðis hefur trú á eigin vinnugetu aukist verulega. Hlutfall karla sem trúa því að þeir geti farið aftur út á vinnumarkaðinn hækkar úr 18% í 56% eftir þátttöku. „Þetta sýnir hvað það skiptir miklu máli að finna stuðning og samfélag.“ Einnig segir hann ánægju með þjónustuna vera mjög mikla. „95% karla eru ánægðir með þjónustu Hugarafls.“

Kannski er þó áhrifamest að sjá hvernig hópurinn vinnur gegn einangrun. „Einangrun er rauður þráður í svo mörgum sögum karla hjá okkur. Menn halda oft að enginn skilji þá og að þeirra saga sé sú hræðilegasta í heimi. En svo gerist eitthvað þegar þeir heyra aðra segja frá. Þá átta þeir sig á að þeir eru ekki einir.“

Hvað finnst þér vera það mikilvægasta sem hópurinn gefur?

„Það er fyrst og fremst vonin. Að sama hvað þú ert að ganga í gegnum, þá stendur þú ekki einn.“

Að læra nýja karlmennsku

Grétar segir hópinn líka snúast um stærri spurningu, sem er: Hvað þýðir það eiginlega að vera karl? „Ég held að margir karlar séu svolítið týndir í þeim pælingum.“ Hann segir samfélagið hafa of lengi boðið upp á þrönga mynd af karlmennsku. „Sem er að vera t.d. harður, lokaður, aggressívur og líta á aðra karlmenn sem keppinauta.“

Í hópnum er unnið með að endurskilgreina þetta upp á nýtt. „Við erum að æfa okkur í mýktinni. Ekki þannig að við útrýmum styrknum, heldur lærum að nota hann rétt.“

Hérna hófst minn alvöru bati og karlahópurinn er bara algjört grundvallaratriði fyrir mig og öllu sem ég geri hérna í dag. Maciek Jablonski.

Hann segir ekkert athugavert við seiglu og hörku en vandinn sé að karlmenn ofnoti margir báða þessa þætti. „Í stað þess að bera sig saman við aðra læra menn í karlahópnum að vera jafningjar. Þeir finna hvað það er mikill léttir að allir séu einfaldlega í augnhæð.“

Draumurinn um að stækka

Aðsóknin hefur aukist svo mikiðað stundum mæta yfir 30-40 manns á fund sem skapar nýjar áskoranir. „Helst vildi ég hafa fimmtán manns í hópi, í hæsta lagi 20, svo hægt sé að halda dýptinni. Því er draumur okkar að víkka starf hópsins út og jafnvel skipta honum upp. Annars vegar fyrir nýja þátttakendur og hins vegar fyrir þá sem hafa verið lengi og vilja fara enn dýpra. Ef þetta heldur áfram að vaxa þurfum við kannski tvo eða þrjá hópa sem segir sitt um mikilvægi starfseminnar.“

Af hverju heldurðu að hópurinn hafi slegið svona í gegn?

„Af því að hann mætir þörf sem hefur verið til staðar lengi. Karlar í vanlíðan einangrast meira en konur en þeir þrá líka tengingu og öryggi. Þetta snýst ekki um að allir séu vinir en þeir eru hins vegar partur af bræðralagi.“

Í lok samtalsins kemur kannski skýrasta myndin af því hvers vegna þessi starfsemi skiptir máli. „Það dýrmætasta fyrir mig er að geta gefið minni eigin þjáningu merkingu með því að nýta reynsluna öðrum til góðs,“ segir Grétar. „Að geta lánað öðrum von.“ Og kannski er það einmitt kjarni karlahóps Hugarafls, að þar fá karlar loksins rými til að vera ekki harðir, ekki fullkomnir, ekki einir. Heldur einfaldlega menn meðal manna.