Nei eða já, af eða á

Hvers vegna harðnar fólk svona hratt í afstöðu sinni?

Skotgrafir myndast á samfélagsmiðlum og dýpka mjög auðveldlega. Stundum dugar bara fyrirsögn, athugasemd eða hálf hugsuð setning og allt í einu eru allir orðnir fullvissir um að þeir hafi rétt fyrir sér. Hvernig gerist þetta?

Heilinn elskar einfaldar hliðar. Um leið og umræðan pólerast í „við“ og „þau“, þá velur heilinn hlið eða sjónarmið til að finna öryggi og þá skipta rök síður máli. Hópar veita skjól, jafnvel þótt enginn segi neitt merkilegt.

Afstaða mótast. Þegar við smellum á „like“, skrifum athugasemd eða gefum í skyn hvað okkur finnst, þá verður afstaðan hluti af sjálfsmyndinni. Að skipta um skoðun myndi þýða að viðurkenna að við höfðum rangt fyrir okkur. Heilinn hatar það og Þess vegna herðumst við í afstöðu okkar.

Upplýsingatóm (e. information vacuum) fyllist af tilfinningum. Óvissa er líklegri til að fylla tómið með neikvæðum tilfinningum. Þegar við vitum ekki nóg, bætir heilinn í eyðurnar með tortryggni, reiði og ótta. Það er miklu hraðvirkara en að leita upplýsinga. Þess vegna verða innantómar athugasemdir stundum eldsneyti fyrir stór átök. Neikvæðar hugsanir draga til sín fleiri neikvæðar hugsanir.

Reiði er smitandi. Ef einn er pirraður, verða tveir pirraðir. Ef tveir eru pirraðir, verða tuttugu pirraðir. Þetta magnast í hópum því fólk speglar tilfinningar annarra hraðar en það speglar rök.

Fólk harðnar í afstöðu sinni vegna forritunar sem fylgt hefur manninum í þúsundir ára: velja hóp, verja hóp, og fylla í eyðurnar með tilfinningum þegar upplýsingar vantar. Það er bæði ótrúlega mannlegt og ótrúlega fyrirsjáanlegt.

Staðfestingarvilla (e. confirmation bias) er sú hugræna tilhneiging að leita að, taka eftir og muna helst það sem styður þá skoðun sem við höfum nú þegar, en hunsa eða gera lítið úr upplýsingum sem ganga gegn henni. Hún litast af öryggisþörf heilans: að halda í það sem við trúum og verja eigin afstöðu. Staðfestingarvillaer eitt mest rannsakaða hugræna fyrirbæri sálfræðinnar. Hún hefur verið skoðuð og greind frá ýmsum hliðum — frá stjórnmálum og vísindum til fjármála og daglegs lífs.

Geta hagsmunaaðilar nýtt sér þetta?

Hagsmunaaðilar geta nýtt þessa hugrænu ferla (e. cognitive processes) vegna þess að þeir eru fyrirsjáanlegir. Þegar fólk velur hlið, herðir sig í afstöðu sinni og fyllir í eyðurnar eða tómið með tilfinningum, þá verður það móttækilegra fyrir einföldum skilaboðum og minna móttækilegt fyrir gagnrýni.

Hópskipting (e. polarization) er fyrsta verkfærið. Ef hægt er að ramma umræðuna inn sem „við“ gegn „þeim“, þá festist fólk í sínum hópi og hættir að meta upplýsingar sjálfstætt. Þetta er notað í pólitík, markaðssetningu og hagsmunabaráttu.

Tilfinningar (e. emotional framing) eru annað verkfærið. Reiði, ótti og óróleiki eru hraðvirkari en rök. Ef hægt er að kveikja tilfinningu, þá þarf ekki að útskýra mikið. Fólk fyllir sjálft í eyðurnar.

Staðfestingarvilla (e. confirmation bias) er þriðja verkfærið. Þegar fólk hefur tekið afstöðu, leitar það sjálft að öllu sem styður hana. Hagsmunaaðilar þurfa því aðeins að gefa fólki „réttu“ brotin — restin gerist sjálfkrafa.

Endurtekning (e. illusory truth effect) er fjórða verkfærið. Því einfaldari og oftar endurtekin skilaboð, því líklegra er að þau festist. Heilinn tengir endurtekningu við sannleiksgildi.

Átakarammi (e. conflict framing) er fimmta verkfærið. Ef hægt er að láta umræðu snúast um „baráttu“, „ógn“, „svik“ eða „sigur“, þá fer fólk í varnarstöðu og hættir að hlusta á mótrök. Þetta er sérstaklega áhrifaríkt á samfélagsmiðlum.

Þegar vísbending er um átök er áhrifaríkasta leiðin að fylla upplýsingatómið strax með neikvæðum tilfinningum. Þannig dragast fleiri snemma inn í neikvæða hópa og staðfestingarvillan sér um rest.

Hverjir hagnast á hugrænum ferlum?

Hugrænir ferlar eru nýttir til áhrifa. Í stjórnmálum, markaðssetningu og hagsmunabaráttu eru þeir notaðir til að styrkja fylgi, móta afstöðu og halda athygli. En þeir virka ekki jafnt fyrir alla.

Hægri og vinstri stjórnmál nýta ferlana á mismunandi hátt. Hægri sinnuð skilaboð byggja oft á ógnarramma — hugmyndinni um að verja hefðir, öryggi og stöðugleika. Vinstri sinnuð skilaboð virkja frekar siðferðisramma, þar sem samkennd og reiði gagnvart óréttlæti eru drifkraftar. Báðir pólar tala inn í sömu hugrænu kerfin: tilfinningar, hópvitund og staðfestingarvillu.

Miðjan forðast átakaramma og reynir helst að byggja á rökum og samræðu. Það gerir hana oft áhrifaminni í umhverfi þar sem tilfinningar ráða ferðinni. Hún virkar hægar, en getur verið stöðugri til lengri tíma. Umburðarlyndir hægri og vinstri flokkar evrópskra stjórnmála vinna trúlega meira hér á miðjunni.

Öfgahópar og rasismi nýtir þessa ferla mjög meðvitað. Hópskipting er grunnstoðin þar sem tilfinningar eru virkjaðar með ótta og reiði, og endurtekning tryggir að skilaboðin festist. Átakaramminn gerir umræðuna að baráttu, ekki samræðu. Þar virkar heilinn sem varnarkerfi, en ekki kerfi rökhugsunar.

Þegar skilaboð eru einföld, endurtekin og tilfinningaleg, virkjast frumstæðustu kerfi heilans. Þá skiptir litlu máli hvort þau koma frá hægri, vinstri eða öfgum — heilinn vinnur úr þeim á sama hátt

Erum við öll jafn útsett?

Þessir ferlar eru mannlegir, en við erum mis næm fyrir þeim eftir því hvernig við hugsum, lærum og upplifum heiminn.

Hugrænt sjálfstæði og menntun hefur áhrif. Fólk sem hefur þjálfun í að meta upplýsingar gagnrýnið, t.d. í starfi, námi eða daglegum ákvörðunum er síður móttækilegt fyrir einföldum skilaboðum og tilfinningum. Það er ekki ónæmt en það þarf meira til að sannfæra það.

Tilfinningalegt áreiti og álag hefur áhrif. Þegar fólk er þreytt, stressað eða upplifir óöryggi, virkjast hraðvirk kerfi heilans sem leita einfaldra skýringa. Þá verða viðbrögð tilfinningaleg og sjálfvirk, og hugrænar skekkjur fá meira vægi. Þess vegna virka áróðurs- og markaðsherferðir best í óvissu eða kreppu.

Félagsleg umgjörð hefur áhrif. Við erum móttækilegust innan eigin hóps. Ef skilaboðin koma frá fólki sem við treystum eða tengjumst, þá virkjast staðfestingarvilla og hópvitund. Þetta er ein ástæða þess að samfélagsmiðlar magna áhrifin því þeir tengja skilaboðin við þá sem við þekkjum.

Persónulegir eiginleikar hafa áhrif. Fólk sem hefur sterka tilhneigingu til einfaldleika, reglufestu eða siðferðislegs skýrleika er móttækilegra fyrir skýrum skilaboðum um það hvað er rétt eða rangt. Þeir sem hafa hærra þol fyrir óvissu eru líklegri til að sjá fleiri sjónarhorn og spyrja spurninga áður en þeir taka afstöðu.

Eins ótrúlega flókin og fullkomin og við erum þá erfum við frumstæðar hvatir og eiginleika sem njóta stundum forgangs og hægt er að spila með. Þessi skoðun á hugrænum ferlum er tilraun til að skilja betur hvers vegna ég er eins og ég er .

Elskum friðinn og strjúkum kviðinn.

Höfundur er hugbúnaðarverkfræðingur.