Kaup­maðurinn á horninu er svarið

Það var tími þegar kaupmaðurinn á horninu var ekki bara verslun, heldur samfélag. Þar þekkti fólk hvert annað, vissi hvaðan varan kom og treysti því sem það keypti. Í dag er myndin önnur við teljum okkur búa við fjölbreytt úrval og samkeppni í verslun en sú samkeppni er að miklu leyti sjónhverfing.

Þegar valfrelsið er bara á yfirborðinu

Við göngum inn í mismunandi verslanir, sjáum ólíkar merkingar og vörumerki, en í raun erum við oftar en ekki að versla við sömu eigendurna. Markaðurinn hefur þjappast saman örfáir aðilar stýra bæði verði og úrvali og birgjar eru fáir. Það sem virðist vera valfrelsi er í raun kerfi þar sem fáir halda um alla þræði.

Þegar neytandinn tapar

Þegar samkeppni er aðeins til sýnis hættir hún að þjóna neytendum. Verðmyndun verður ógegnsæ, úrval einsleitara og nýsköpun dregst saman. Neytandinn sem á að njóta góðs af samkeppni stendur eftir sem sá sem tapar mest.

Vöruverð þolir aðeins ákveðna lækkun þegar þrýstingurinn verður of mikill lendir hann á þeim sem standa veikastir, bændum og framleiðendum. Þeir neyðast til að skera niður kostnað, oft á kostnað gæða, vinnubragða eða jafnvel heiðarleika. Þá byrjar kerfið að brjóta sjálft sig niður og á endanum lendir það aftur á neytandanum.

Minni þjónusta sama verð

Á sama tíma hefur þjónustan orðið sífellt ópersónulegri. Sjálfsafgreiðslukassar hafa tekið yfir, þar sem viðskiptavinurinn sinnir í raun starfi sem áður var hluti af þjónustu verslana. Samt hefur vöruverð ekki lækkað í samræmi við þessa þróun. Við fáum minna fyrir sama verð, minni þjónustu, minni tengsl og minni upplifun.

Við erum því komin í ákveðna þversögn við viljum spara, en kerfið sem á að skila lægra verði endar með því að gera okkur verr sett til lengri tíma litið.

Ef við verslum eingöngu við keðjur, endum við bókstaflega í keðju.

Sjálfstæði og samfélag

Lausnin er ekki einföld en hún er skýrari en margir halda, kaupmaðurinn á horninu. Smærri, sjálfstæðar verslanir skapa raunverulega samkeppni. Þær bjóða upp á fjölbreyttara úrval, styðja við innlenda framleiðslu og halda verðmyndun heiðarlegri. Þær eru ekki bundnar af sömu miðstýringu og geta brugðist hraðar við þörfum viðskiptavina.

Þetta snýst líka um sjálfstæði okkar sem einstaklinga. Það að vera kóngar í eigin ríki að byggja upp og reka sjálfstæð fyrirtæki sem eru áreiðanleg, persónuleg og tengd samfélaginu. Slíkur rekstur er ekki aðeins góður fyrir neytendur, heldur styrkja þeir samfélagið í heild.

Valið er okkar

Val neytenda skiptir máli í hvert skipti sem við veljum hvar við verslum erum við að taka afstöðu til þess hvernig við viljum að markaðurinn líti út. Viljum við raunverulega samkeppni, fjölbreytni og traust? Eða viljum við halda áfram að styðja kerfi þar sem fáir ráða ferðinni?

Ef við verslum bara við keðjur, endum við í keðju. En ef við styðjum kaupmanninn á horninu þá losum við okkur úr henni.

Kaupmaðurinn á horninu er ekki bara fortíðarþrá hann er raunhæf framtíðarsýn.

Höfundur er töframaður.