Stærsti hluti land­búnaðar­lands ekki í virkri notkun

Innan við fimmtungur þeirra um 486.000 hektara sem eru taldir mjög gott ræktunarland á Íslandi virðist vera nýttur til matvælaframleiðslu samkvæmt skýrslu Landbúnaðarháskólans sem kynnt var á málþingi í dag.

Þannig eru landgreiðslur aðeins greiddar út á um 90.000 hektara lands. Landgreiðslur eru ríkisstyrkir sem eru greiddir til landeigenda út á land sem er uppskorið til fóðuröflunar.

Samantekt þeirra Torfa Jóhannessonar og Ásdísar Hlakkar Theodórsdóttur frá Landbúnaðarháskóla Íslands leiddi ennfremur í ljós að eignarhald á jörðum á Íslandi væri um margt óljóst. Þannig væru rúmlega 600 lögbýli  í eigu dánarbúa og ríflega 500 í sameiginlegri eigu fimm eða fleiri aðila. Tæplega sjötíu jarðir voru í eigu tuttugu eða fleiri aðila.

Þrettán prósent lögbýla er skráð í eyði en ekki er ljóst hvort þau sem eftir standa séu í ábúð eða ekki.

Í Evrópu þekkist mörg dæmi um að ríki reyni að vernda landbúnaðarland gegn spákauðmennsku, of mikilli samþjöppun eignarhalds og því að land fari úr landbúnaðarnotkun.

Íslensk stjórnvöld hafi einnig reynt að gera það en almennt sé meiri áhersla lögð á að landbúnaðarland haldist í virkni eign og nýtingu, að jarðir standi ekki auðar og að stutt sé við nýliðun í landbúnai í samanburðarlöndum í Evrópu.

Fáar kvaðir í samanburði við nágrannalöndin

Markmið skýrslunnar var að greina lagaumhverfi um eignarhald á landbúnaðarlandi, meðal annars með hliðsjón af fæðuöryggi. Þá gerðu höfundar hennar samanburð á þeim lögum sem gilda á Íslandi annars vegar og í nokkrum nágrannalöndum og á EES-svæðinu.

Skýrsluhöfundar benda á að hér á landi séu tiltölulega fáar kvaðir settar á eignarhald og viðskipti með landbúnaðarland í samanburði við sum nágrannlandanna. Vísbendingar séu um að þeum lagaákvæðum sem sé ætlað að takmarka óhóflega jarðasöfnun einstaklinga og fyrirtækja sé ekki beitt.

Erfitt sé að leggja mat á raunverulega stærð góðs ræktarlands þar sem ósamræmi sé á milli skráningar, skipulags og raunverulegrar nýtingar landbúnaðarlands. Eftirland með þróun eignarhalds virðist einnig veikt og ófullnægjandi.

Takmarka hversu lengi dánarbú geti átt jarðir

Mörg nágrannaríkjanna vinna að markmiðum sínum um að halda landbúnaðarjörðum í notkun með stjórntækjum eins og leyfisskyldu, forkaupsrétti, takmörkunum á sameign og tímatakmörkum á eignarhaldi dánarbúa.

Á Íslandi gildir aftur á móti ekki almenn leyfisskylda um kaup á jörðum Íslandi og segja skýrsluhöfundar tiltölulega auðvelt að taka land úr landbúnaðarnotkun og skipta jörðum upp.

Á meðal tillagna þeirra til úrbóta er að sá tími sem dánarbú geta átt lögbýli verði takmarkaður og að markvisst verði unnið gegn sameign á jörðum. Benda skýrsluhöfundar á að í Noregi og Svíþjóð geti dánarbú til að mynda ekki átt bújarðir lengur en í þrjú til fimm ár.

Einnig er lagt til að skil á milli lögbýla í landbúnaðartengdum rekstri, í skógrækt, í eyði og þeirra sem séu nýtt til íbúar eða sem frístundalóðir verði skerpt til þess að hægt sé að halda betur um gott ræktunarland. Mikilvægt sé að bæta skráningu á góðu ræktarlandi og tryggja að það verði ekki nýtt eða skipulagt til annarra nota.

Tveir útlendingar eiga um fjörutíu lögbýli

Aðeins er vikið að jarðasöfnun og erlendu eignarhaldi í skýrslunni. Erlent eignarhald á lögbýlum er það ekki sagt umfangsmikið á Íslandi. Tveir erlendir einstaklingar eigi þó samanlagt nærri fjörutíu lögbýli í gegnum félög sem séu skráð hérlendis.

Félag breska auðkýfingsins Jims Ratcliffe, Sólstaðir ehf., er skráð fyrir 24 jörðum og Fljótabakki ehf,, sem er í eigu bandarísks ferðaþjónustufyrirtækis, á tíu jarðir. Sjö önnur erlend fyrirtæki eiga samtals 21 jörð.

„Ástæða er til að kanna reynsluna af nýlegum ákvæðum í jarðalögum sem tengjast jarðasöfnun,“ segir í skýrslunni.

Víðtækt svigrúm en með lykilreglum

Skýrsluhöfundarnir telja að nokkuð víðtækt svigrúm sé innan Evrópusambandsins til þess að móta reglur um eignarhald og viðskipti með landbúnaðarlandi. Það sé þó bundið af nokkrum lykilreglum sem Ísland sem EES-ríki, þyrfti að hafa til hliðsjónar.

Reglur þurfi að hafa skýr markmið sem taki mið af almannahagsmunum, til dæmis um vernd búsetu í dreifbýli, sjálfbærum landbúnaði, náttúruvernd og aðgangi ungra bænda að landi.

Gæta þurfi meðalhófs ekki ganga lengra en þörf krefji til þess að ná slíkum markmiðum. Þannig beiti ríki frekar tækjum eins og forkaupsrétti, stærðarmörkum, gagnsæi og verðeftirliti frekar en algjörum bönnum eða ströngum takmörkunum.

Eins þurfi að gæta jafnræðis innan EES-svæðiðsins. Beita verði sömu reglum gagnvart innlendum aðilum og borgurum annarra EES-ríkja nema mjög brýnar ástæður mæli gegn því.