Danir lærðu sína lexíu en Ís­lendingar rífist enn

Christensen kom hingað vegna Opins dags Samtaka fyrirtækja í fjármálaþjónustu á mánudag. Vísir ræddi við hann á þriðjudag, þegar hann var nýkominn úr heimsókn til Grindavíkur þar sem hann hafði kynnt sér aðstæður.

Hann hefur áður bent á hvað betur mætti fara hér. Christensen var einn höfunda Geysisskýrslu Danske Bank frá 2006, þar sem varað var við ofþenslu og hættu á fjármálakreppu vegna mikillar skuldsetningar og háðs Íslands á erlendu lánsfé. Í upprifjun sem mbl.is greindi frá árið 2008 sagði meðhöfundurinn Carsten Valgreen að forsætisráðherrann hefði fordæmt skýrsluna og bankarnir hafnað henni. Í október það ár féllu allir þrír stóru viðskiptabankarnir.

Gengisfelling kæmi ekki til bjargar

Christensen rekur danska agann til erfiðleikanna á áttunda og níunda áratugnum, þegar verðbólga, atvinnuleysi og halli á ríkisrekstrinum voru mikil.

Ríkisstjórn Pouls Schlüter tók við í september 1982 og boðaði að gengi dönsku krónunnar yrði ekki lengur fellt. Jafnframt var hert aðhald í ríkisfjármálum og sjálfvirkar verðbætur á laun voru stöðvaðar og síðar afnumdar, eins og danski seðlabankinn hefur rakið.

„Við munum ekki fella gengi dönsku krónunnar,“ segir Christensen þegar hann dregur saman skilaboð stjórnvalda.

Gengisfelling gerði danskar vörur ódýrari erlendis en innflutning dýrari fyrir Dani. Christensen segir fyrirtæki og verkalýðsfélög því hafa þurft að taka meiri ábyrgð þegar sú leið var ekki lengur í boði. Þau gætu ekki samið um launahækkanir sem fyrirtækin réðu ekki við og treyst á gengisfellingu eftir á.

Árið 1987 áréttuðu stjórnvöld og aðilar vinnumarkaðarins að útflutningsgreinar ættu að gefa öðrum viðmið um launahækkanir. Hugsunin er að þær geti ekki einfaldlega hækkað verð til að borga hærri laun. Þá kaupi viðskiptavinirnir annars staðar og störf geti tapast. Norræn úttekt lýsir þessu fyrirkomulagi en bendir á að samstaðan geti skipt meira máli en hver semur fyrst og svigrúm þurfi fyrir ólíkar hækkanir milli hópa.

Sömu spurningarnar ár eftir ár

Þegar talið berst að Íslandi grípur Christensen til kvikmyndarinnar Groundhog Day, þar sem aðalpersónan upplifir sama daginn aftur og aftur.

„Sömu spurningarnar ár eftir ár.“

Hann lýsir hringrás þar sem laun hækki, verðbólga og vaxtakostnaður taki stóran hluta ávinningsins og þá sé krafist nýrra hækkana. Stjórnvöld komi með mótvægisaðgerðir og síðan hefjist næsta umferð. Íslendingar séu að elta eigið skott.

Hann beinir gagnrýninni líka að ríki og sveitarfélögum. Launahækkanir þar geti aukið þrýsting á einkafyrirtæki að fylgja þeim eftir. Allir þurfi að hugsa um heildaráhrifin.

Átta prósenta launahækkun við fimm prósenta verðbólgu skilar til dæmis tæplega þriggja prósenta kaupmáttaraukningu, áður en tekið er tillit til skatta. Minni hækkun getur því skilað jafnmiklum eða meiri kjarabótum ef verðbólgan er lægri.

Christensen líkir takmörkunum launahækkana við þyngdaraflið: Til lengdar þurfi þær að tengjast því hversu mikil verðmæti verði til við vinnuna. Hann vill að launahækkanir taki mið af verðbólgumarkmiðinu og framleiðni, það er verðmætasköpun á hverja vinnustund. Tveggja prósenta framleiðniaukning og 2,5 prósenta verðbólga gefa þannig gróft viðmið um 4,5 prósenta launahækkun, en ekki algilt hámark fyrir einstaka hópa.

Seðlabankinn verði jafnframt að sýna að hann bregðist við verðbólguþrýstingi, jafnvel þótt hærri vextir auki atvinnuleysi tímabundið. Annars geti samningsaðilar reiknað með að afleiðingarnar verði mildaðar fyrir þá.

OECD benti á árið 2025 að laun hér hefðu hækkað umfram framleiðni. Stofnunin taldi þó kjarasamningana frá 2024 marka framför þar sem launahækkanir væru betur tengdar framleiðni. Þá hefði húsnæði skýrt meira en helming verðbólguþrýstingsins.

Meira samið á vinnustöðunum

Christensen sér kosti við tvær leiðir: Að samningsaðilar taki sameiginlega ábyrgð á öllum vinnumarkaðnum eða að meira sé samið innan fyrirtækjanna. Vandinn geti legið þar á milli þegar hópar keppist um hækkanir án þess að taka nægilegt tillit til áhrifanna á aðra.

„Ég held að minni miðstýring væri til bóta á Íslandi.“

Fólk semur þegar um laun á íslenskum vinnustöðum. Munurinn liggur meðal annars í almennu hækkununum: Samningur VR og SA tryggir almenna launahækkun líka þeim sem eru á hærri launum en lágmarkstaxtar segja til um. Í Danmörku er hins vegar algengt að hækkun lágmarkstaxta skili sér ekki sjálfkrafa til þeirra sem eru þegar á hærri launum. Um hækkanir þeirra er þá samið á vinnustaðnum, innan ramma kjarasamninga.

Christensen telur að með samningum á vinnustöðunum megi tengja launahækkanir betur við rekstur fyrirtækjanna

Missir vinnuna en ekki allt öryggi

Christensen segir svigrúm fyrirtækja til ráðninga og uppsagna líka skipta máli. Á móti komi stuðningur við fólk sem missi vinnuna.

„Samfélagssáttin er sú að ef þú missir vinnuna verðurðu ekki heimilislaus.“

Hann segist ekki jafn hrifinn af bótakerfinu og jafnaðarmenn en það sé hluti af samkomulaginu.

Samkvæmt dönskum stjórnvöldum geta atvinnuleysisbætur numið allt að 90 prósentum fyrri tekna, þó að ákveðnu hámarki, yfirleitt í allt að tvö ár. Rétturinn byggist meðal annars á aðild að atvinnuleysistryggingasjóði og virkri atvinnuleit.

Á Íslandi eru tekjutengdar bætur 70 prósent fyrri tekna, með hámarki, og greiðast í allt að þrjá mánuði eftir upphafstímabil á grunnbótum. Síðan taka grunnbætur við. Tekjutengdar bætur geta því verið greiddar lengur í Danmörku.

Erfiðara að vera óábyrgur

Christensen telur danska stjórnmálamenn ekki endilega ábyrgari en áður. Reglurnar geri þeim hins vegar erfiðara fyrir að eyða um efni fram.

„Umgjörðin gerir það erfiðara að vera óábyrgur.“

Þar vísar hann meðal annars til dönsku fjárlagalaganna. Samkvæmt OECD fela reglurnar í sér fjögurra ára útgjaldamörk og viðurlög ef sveitarfélög fara fram úr. Hallinn má að jafnaði ekki fara yfir eitt prósent landsframleiðslu þegar búið er að taka tillit til hagsveiflunnar.

Christensen bendir sjálfur á að Ísland hafi um margt svipaðar reglur. Lög um opinber fjármál kveða meðal annars á um áætlanir til minnst fimm ára, reglur um útgjöld og skuldir og eftirlit fjármálaráðs. Það nægi því ekki að afrita dönsk lög; máli skipti hvernig þeim sé fylgt.

Hann segir dönsk ríkisfjármál standa sterkt og bendir á að hið opinbera eigi meira í fjáreignum en það skuldi. Þegar skuldir og aðrar fjárhagslegar skuldbindingar höfðu verið dregnar frá fjáreignunum stóðu eftir um 872 milljarðar danskra króna í hreinni eign í lok mars 2026, samkvæmt tölum hagstofu Danmerkur.

Geti komið sér betur saman

Christensen segir Dani hafa lært af verðbólgu og efnahagserfiðleikum fyrri áratuga að stjórnvöld, fyrirtæki og verkalýðsfélög verði að taka sameiginlega ábyrgð. Á Íslandi sjái hann meiri átök milli fylkinga og sömu deilurnar endurtaki sig.

Hann bendir á að Íslendingar kunni vel að standa saman þegar landsliðin keppi í handbolta og fótbolta. Hann vildi sjá meira af þeirri samstöðu í baráttunni við verðbólguna og meiri vilja til að skilja sjónarmið annarra.

„Ég vildi óska þess að þið kæmuð ykkur aðeins betur saman.“

Launasamningar og ákvarðanir ríkis og sveitarfélaga um útgjöld þurfi að styðja við verðbólgumarkmið Seðlabankans. Að mati Christensen þurfi allir að leggja sitt af mörkum svo launahækkanir skili varanlegum kjarabótum.

Auðlindir geti slævt aðhaldið

Hann vill að launahækkanir taki mið af verðbólgumarkmiðinu og framleiðni, það er verðmætasköpun á hverja vinnustund.Fiskimiðin og jarðhitinn séu mikil gjöf fyrir Ísland, segir Christensen. Hann vill sjá Íslendinga læra bæði af danska vinnumarkaðnum og norska olíusjóðnum.

Norska ríkið leggur olíutekjurnar í sjóð og tekur úr honum fé til að greiða ríkisútgjöld. Viðmiðið er um þrjú prósent af verðmæti sjóðsins á ári, en úttektir geta verið meiri sum ár og minni önnur. Hlutfallið byggist á því sem sjóðurinn er talinn geta skilað í ávöxtun umfram verðbólgu. Markmiðið sé að varðveita verðmæti hans fyrir komandi kynslóðir.

Christensen telur þó olíuauðinn líka hafa gert Norðmönnum kleift að ganga of langt í regluverki og bera kostnaðinn af því.

Hvað ef Novo verður næsta Nokia?

Christensen segir Dani líka þurfa að gæta sín. Hann nefnir lyfjafyrirtækið Novo Nordisk, sem framleiðir meðal annars Ozempic og Wegovy, og spyr hvernig þjóðin myndi bregðast við ef velgengni þess brygðist.

Fyrirtækið hefur þegar lent í mótbyr. Í september 2025 boðaði það fækkun um níu þúsund störf, þar af um fimm þúsund í Danmörku. Í tilkynningunni vísaði fyrirtækið meðal annars til harðnandi samkeppni og hægari vaxtar.

Christensen nefnir Nokia sem víti til varnaðar. Farsímaframleiðandinn var einn helsti drifkraftur finnsks efnahagslífs en dróst aftur úr í samkeppni við iPhone og Android-síma. Hnignun farsímarekstursins var ein meginástæða langvarandi veikleika finnska hagkerfisins eftir 2008, samkvæmt finnska seðlabankanum.

Margt gangi vel á Íslandi

Þótt Christensen telji ýmislegt mega betur fara á íslenskum vinnumarkaði segir hann margt ganga vel hér. Hann telur reynslu Dana sýna hversu miklu samstaða stjórnvalda, fyrirtækja og verkalýðsfélaga geti skilað.

Ákvarðanir um laun og ríkisútgjöld þurfi að styðja við það sameiginlega markmið að ná verðbólgunni niður. Þannig geti fólk haldið eftir stærri hluta launahækkana sinna og notið betri kjara til lengri tíma, í stað þess að verðhækkanir og vaxtakostnaður kalli sífellt á nýja samningalotu.

„Ég hef ekki miklar áhyggjur af íslensku efnahagslífi. Það stendur mjög vel, fyrir utan verðbólguna.“