Hvernig lögum við van­stillt stjórn­mál?

Ég ætla að leyfa mér að byrja á orðum sem í mínum huga eru skýr sannindi:

Eftir 29. ágúst þá erum við annað hvort á leið inn í ESB — eða ekki.

(Þótt vissulega verði hægt að sveigja af leið, fyrst um sinn.)

Annað hvort segir meirihluti þjóðarinnar Já, og við hefjum á ný aðildarviðræður. Sækjum um aðild og förum sem þjóð í vegferð sem er ætlað að ljúka með stórfelldum breytingum á stjórnarfari landsins. Eða við segjum Nei, og leggjum spurninguna til hliðar.

Hvernig sem fer, þá fer í hönd nýr tími fyrir íslensk stjórnmál.

Vaxandi klofningur og mögulegt andsvar

Evrópuspurningin hefur mótað stjórnmál á Íslandi síðustu árin. Hún hefur ekki aðeins klofið stjórnmálafylkingar heldur einnig stjórnmálavitund okkar. Þessi klofningur hefur dýpkað á síðustu árum, og gert það samhliða samfélagsþróun sem hefur einkennst af gjörbreyttu fjölmiðlaumhverfi og ríkjandi vantrausti almennings til stjórnmálafólks (á löngu tímabili eftirhrunsáranna).

Hvoru tveggja — nýmiðlarnir og hið pólitíska óþol — hefur gert sitt til að stokka upp íslenska flokkakerfið. Útkoma þessa alls er svo pólitískt landslag þar sem ýmis nýframboð, andófsframboð og persónuflokkar hafa verið áberandi. Sú þróun er ekki í sjálfu sér neikvæð en við horfum þó einnig upp á fylgikvilla sem eru svo sannarlega hættulegir samfélaginu. Svo sem: popúlismi, pólarísering og upplýsingaóreiða.

Þjóðfélag sem elur á sundrung, fyrst og síðast, er ekki líklegt til framfara. Við horfum upp á ástand sem einfaldlega getur ekki varað til lengdar. Það er engin tilviljun að lýðræðisumhverfið sem við erfðum, með sínum hefðum og sínum stofnunum, var mótað af breiðfylkingum sem byggðu á beinni þátttöku almennings. Það er því mín sannfæring að samfélaginu sé nauðsynlegt, aftur, að byggja upp öflugar breiðfylkingar sem vinna að því að finna samhljóm innan eigin raða.

Það er vandasamt að segja hvernig slíkar breiðfylkingar gætu litið út í dag. Tvennt er þó víst: (1) almenningur á og verður að taka aukinn þátt í að móta eigið samfélag, og (2) þegar Evrópuspurningunni hefur verið svarað af þjóðinni þá ættu að skapast tækifæri til að draga fylkingar saman og byggja upp stöndugri stjórnmálaöfl með sterkari grasrót.

Útúrdúr: Anton Jäger og stjórnmál á yfirsnúningi.

Sagnfræðingurinn Anton Jäger hefur vakið verðskuldaða athygli fyrir bók sína Hyperpolitics, þar sem hann rýnir í þróun stjórnmála og samfélags á 20. og 21. öldinni. Greining Jägers byggir á tveimur ásum: annars vegar ‚stjórnmálavæðing‘ (sem getur falið í sér kosningaþátttöku, mótmæli, jafnvel pólitískt ofbeldi) og hins vegar ‚stofnanavæðing‘ (aðild að flokkum, verkalýðsfélögum og ýmsum borgaralegum félögum).

Tímabilin sem hann teiknar upp er fjögur talsins:

Fjöldastjórnmál (1914–1989): Tímabil sem er staðsett hátt á báðum ásum. Þetta var „gullöld borgaralegs lýðræðis“ — þar sem undirstéttir voru skipulagðar í gegnum verkalýðsfélög og flokka. Fólk var félagsbundið: í stjórnmálaflokkum, verkalýðsfélögum, söfnuðum, verkamannafélögum, og almannaheillafélögum. Ekki að ástæðulausu var þetta einnig tímabil þar sem pólitísk barátta skilaði áþreifanlegum árangri.

Eftirstjórnmál (1989–2008): Tímabil sem er lágt á báðum ásum. Pólitísk þátttaka og þátttaka í borgaralegu samfélagi takmörkuð. Teknókratar taka við stjórntaumunum. Hin svokallaða „endalok sögunnar“-stemning ríkjandi og mikil áhersla á alþjóðlega markaði og fjármál.

Andstjórnmál (í kjölfar alþjóðlegu fjármálarkrísunnar 2008): Reiði í kjölfar fjármálahruna. Stjórnmálavæðing eykst á ný, en stofnanirnar eru áfram holar að innan. Almenningur hafnar elítunum og nýir popúlistahópar verða til.

Of-stjórnmál/„hyperpolitics“ (síðustu tíu ár eða svo): Jäger fær hugtakið að láni frá Peter Sloterdijk — það geisa menningarstríð með snörpum lotum af æsingi og hneykslun. Mótmæli og mótmælahreyfingar áberandi en varanlegur árangur hins vegar af skornum skammti. Niðurstaðan, eins og Jäger orðar það, er „öfgafull stjórnmálavæðing án pólitískra afleiðinga.“

Þjóðríkið, Sambandsríkið, og samábyrgðin?

Greining Jägers passar ágætlega við þróun íslensks samfélags. Í grófum dráttum, alla vega, og ef við hugsum um meginstrauma sögunnar.

Eins og oftast er tilfellið þá felst lausnin við krísu samtímans varla í því að snúa til baka í óbreytt fyrirkomulag fortíðarinnar. Slík afturför er útilokuð. Við getum hins vegar sótt í fyrirmynd fortíðar og unnið markvisst að því að byggja upp öflugra, borgaralegt lýðræðissamfélag. Það er á okkar valdi.

Og hvar stöndum við þá, varðandi spurninguna sem liggur fyrir okkur þann 29. ágúst næstkomandi?

Ég læt lesendum eftir að gera það upp við sig, hvor sé líklegri umgjörð fyrir betra samfélag á Íslandi – þjóðríkið eða sambandsríkið (í mótun).

Hvað svo sem við kjósum þá er holt samt að minna sig á að raunverulegar úrbætur og framfarir verða ekki að veruleika nema með beinu framlagi, þátttöku og samvinnu. Sama hvert stjórnarfarið verður.

Gerum okkar til að efla íslenskt samfélag!

Höfundur er bæjarfulltrúi Framsóknar á Akureyri.