Herskylduhrakspár Haraldar skekkja raun­hæfa sýn á varnar­mál

Þann 30. júlí síðastliðinn birti Haraldur Ólafsson, formaður Heimssýnar, greinina „Evrópuher, vígbúnaður og herskylda“, þar sem hann dregur upp þá mynd að Evrópuher, stóraukin útgjöld til vígbúnaðar og jafnvel herskylda íslenskra ungmenna geti verið skammt undan gangi Ísland í Evrópusambandið. (1)

Í grein sinni vekur Haraldur athygli á þróun innan Evrópusambandsins sem er raunveruleg og mikilvæg: varnarmál hafa fengið aukið vægi, sameiginleg innkaup og fjármögnun hafa verið efld og áhrifamiklir stjórnmálamenn hafa rætt hugmyndir um sameiginlegan evrópskan herafla. Það er því eðlilegt að Íslendingar ræði hvaða áhrif slík þróun gæti haft á herlaust ríki ef til aðildar kæmi.

Breytt öryggisumhverfi í Evrópu

Samhengið skiptir þó verulegu máli. Aukna áherslu Evrópuríkja á varnir verður ekki unnt að skýra sem sjálfstæða útþenslu eða herskáa stefnu ESB án þess að horft sé til gjörbreyttra öryggisaðstæðna. Innrás Rússlands í Úkraínu, hernaðaruppbygging þess, lofthelgisbrot, netárásir, skemmdarverk og tilraunir til pólitískrar íhlutunar hafa raskað friðarhorfum í Evrópu. NATO skilgreinir Rússland nú sem mikilvægustu og beinustu ógnina við öryggi bandalagsríkjanna. Sérstaklega hafa ríki sem eiga landamæri að Rússlandi eða liggja nærri átakasvæðinu, svo sem Finnland, Eystrasaltsríkin og Pólland, rökstuddar ástæður til að óttast um öryggi sitt.

Haraldur fjallar lítið um þetta orsakasamhengi. Af þeim sökum getur lesandinn fengið þá mynd að Evrópuríkin séu fyrst og fremst að leita að nýjum hernaðarlegum verkefnum en ekki að bregðast við breyttu og versnandi öryggisumhverfi. Það útilokar ekki gagnrýna umræðu um umfang, kostnað eða stefnu varnarsamstarfsins. Sanngjarnt mat verður hins vegar að taka tillit til þess að varnaraðgerðir geta verið viðbrögð við raunverulegri ógn, fremur en vísbending um sjálfstæða ásókn ESB í hervæðingu.

Ákvarðanir, tillögur og framtíðarspár

Meginveikleiki greinarinnar er sá að Haraldur aðgreinir ekki nægilega skýrt það sem þegar hefur verið ákveðið frá pólitískum stefnumiðum, tillögum einstakra valdamanna og eigin framtíðarspám. Samþykkt varnarsamstarf og fjármögnunartæki ESB eru staðreyndir. Hugmyndir um 100.000 manna evrópskan herafla eru hins vegar tillögur. Enn fjarlægari gildandi veruleika er sameiginleg herskylda sem næði til íslenskra ungmenna. Þegar þessum atriðum er raðað saman án skýrra marka verður til sú mynd að þau séu stig í nánast fyrirfram ákveðinni þróun.

Vísun Haraldar í skýrslu rannsóknarþjónustu Evrópuþingsins, skjal PE 769.541, um herskyldu er dæmi um þetta. Hann fjallar um skjalið eins og það sýni að sameiginleg herskylda sé komin formlega á dagskrá ESB. Skjalið er hins vegar fræðslu- og bakgrunnsskýrsla um mismunandi fyrirkomulag herskyldu í Evrópuríkjum, en ekki löggjöf, þingsályktun, tillaga framkvæmdastjórnarinnar eða stefnumótandi ákvörðun ESB. Það sýnir að herskylda er aftur orðin umræðuefni í Evrópu, en að stofnun rannsaki mál jafngildir ekki því að hún hyggist innleiða það.

Villandi útreikningur á 800 milljörðum evra

Haraldur virðist jafnframt reikna hugsanlegan hlut Íslands af 800 milljarða evra varnaráætlun með því að deila heildarfjárhæðinni niður eftir íbúafjölda og fær þannig út um 50 milljarða íslenskra króna. En fjárhæðin 800 milljarðar evra er ekki einn sameiginlegur sjóður sem aðildarríkjum ber að greiða í hlutfallslega.

Fjárhæðin samanstendur einkum af auknum eigin varnarútgjöldum aðildarríkjanna, rýmri fjármálareglum sem gera þeim kleift að verja meira fé eða taka auknar skuldir, 150 milljarða evra lánatæki sem ríki geta sótt í og öðrum leiðum til að örva opinbera og einkafjárfestingu. Því er ekki hægt að álykta að Ísland fengi sjálfkrafa „reikning upp á 50 milljarða“. Slíkur útreikningur er í besta falli lauslegt reikningsdæmi en ekki lýsing á skuldbindingu sem þegar liggur fyrir.

Hvað merkir „Evrópuher“?

Sama óskýrleika má sjá í notkun hugtaksins „Evrópuher“. Það getur merkt allt frá samræmdum innkaupum og sameiginlegum herdeildum þjóðríkja til eiginlegs yfirþjóðlegs hers. Haraldur greinir ekki nægilega á milli þessara merkinga og færist því of auðveldlega frá auknu samstarfi ríkja yfir í þá hugmynd að ESB geti sjálft kallað borgara til herþjónustu.

Haraldur gerir jafnframt gys að því að 5.000 manna viðbragðslið hafi ekki verið kallað „her“ og nefnir það sjálfur „ekki-her“. Síðan færir hann háðið yfir á hugmynd um allt að 500.000 manna herafla, sem hann segir þá væntanlega verða „ekki-heldur-her“. Slík framsetning skýrir ekki þann raunverulega mun sem getur verið á sameiginlegu viðbragðsliði, sveitum sem aðildarríki leggja tímabundið til og eiginlegum yfirþjóðlegum her. Háðið kemur hér í stað nauðsynlegrar hugtakagreiningar og eignar ráðamönnum ESB afstöðu sem ekki hefur verið sýnt fram á að þeir hafi.

Ísland tekur nú þegar þátt í sameiginlegum vörnum

Þá vantar einnig í greinina að Ísland stendur ekki utan varnarsamstarfs Evrópu. Ísland er stofnaðili að NATO og hefur í áratugi tekið þátt í sameiginlegum vörnum án þess að hafa eigin her. Framlag Íslands hefur meðal annars falist í aðstöðu, rekstri ratsjár- og loftvarnaeftirlitskerfa, gistiríkjastuðningi, fjárframlögum og borgaralegu starfsfólki. Bandalagsríki hafa jafnframt sinnt loftrýmisgæslu frá Keflavík.

Þessi reynsla sýnir að þátttaka í varnarbandalagi jafngildir hvorki stofnun eigin hers né almennri herskyldu. Innan NATO hefur sérstaða Íslands sem herlauss ríkis verið viðurkennd og framlag hvers ríkis þarf ekki að vera með sama hætti. Jafnvel 5. grein Atlantshafssáttmálans gerir ráð fyrir að hvert ríki grípi til þeirra aðgerða sem það telur nauðsynlegar; aðstoðin þarf ekki sjálfkrafa að felast í beitingu herafla.

Lissabonsáttmálinn veitir enga opna heimild til herskyldu

Vísun Haraldar til Lissabonsáttmálans breytir þessu ekki. Borgararéttur ESB er viðbót við ríkisborgararétt aðildarríkjanna og veitir sambandinu ekki opna heimild til að skilgreina síðar hvaða skyldur sem er. ESB getur aðeins beitt þeim valdheimildum sem aðildarríkin hafa framselt því með sáttmálunum. Sameiginleg herskylda undir stjórn ESB myndi því krefjast grundvallarbreytinga á valdheimildum sambandsins, nýrrar og skýrrar sáttmálaheimildar og samþykkis aðildarríkjanna samkvæmt stjórnskipunarreglum þeirra.

Hrakspár í stað raunhæfs mats

Grein Haraldar hefur lögmætan kjarna: Íslendingar eiga að ræða þróun varnarsamstarfs ESB og mögulegar langtímaafleiðingar þess. Hann vanmetur hins vegar raunverulegar og rökstuddar öryggisáhyggjur margra Evrópuríkja, gerir lítið úr þeirri staðreynd að Ísland tekur nú þegar þátt í sameiginlegum vörnum á eigin forsendum og lætur fjarlægar og verstu mögulegar framtíðarsviðsmyndir líta út eins og yfirvofandi staðreyndir. Slíkar herskylduhrakspár upplýsa ekki umræðuna um stöðu Íslands heldur skekkja raunhæft mat á því hvað hefur þegar verið ákveðið, hvað er aðeins til umræðu og hvað myndi krefjast grundvallarbreytinga á Evrópusambandinu.

Læknir með BA í heimspeki og MA í heilbrigðissiðfræði.

(1) Grein Haraldar Ólafssonar, „Evrópuher, vígbúnaður og herskylda“: https://www.midjan.is/evropuher-vigbunadur-og-herskylda/