Amma getur ekki eldað. Borgarfulltrúinn getur það. Bæði borga 1.900.

Af hverju á eldri borgari sem getur ekki eldað sjálfur að borga sama verð fyrir matinn sinn og borgarfulltrúi borgar fyrir hádegismat í vinnunni?

Reykjavíkurborg hyggst hækka verð á máltíðum fyrir eldri borgara í 1.900 krónur.

Á sama tíma hefur borgarstjóri lagt til að borgarfulltrúar og varaborgarfulltrúar greiði líka 1.900 krónur fyrir hádegismat í mötuneytum Ráðhúss og Höfðatorgs, í stað þeirra 974 króna sem þeir greiða nú.

Það er sett fram sem ákveðið sanngirnismál. Borgarfulltrúar eigi að „líta sér nær“ og taka hækkunina á sig líka.

En bíðum aðeins.

Af hverju á borgarfulltrúinn yfirleitt að vera samanburðarhópur við eldri borgarann?

Borgarfulltrúinn er að kaupa sér hádegismat í vinnunni.

Eldri borgarinn fær matarþjónustu vegna þess að hann getur ekki annast matseld sjálfur.

Þetta eru ekki sambærilegar máltíðir.

Og 1.900 krónur verða ekki sjálfkrafa sanngjarnar bara vegna þess að báðir greiða sömu upphæð.

Þetta er ekki ódýr hádegismatur

Reykjavíkurborg segir sjálf um heimsendan mat að þjónustan sé fyrir fólk sem getur ekki annast matseld sjálft og hefur jafnvel ekki tök á að borða í félagsmiðstöðvum borgarinnar.

Það þarf auk þess að vera metið í þörf fyrir þjónustuna.

Þetta skiptir máli.

Við erum ekki að tala um hóp eldri borgara sem hefur fundið sér einstaklega ódýran veitingastað og vill halda afslættinum.

Við erum að tala um fólk sem þarf aðstoð við eitt af grundvallaratriðum daglegs lífs:

Að fá mat.

Matarþjónustan er velferðarþjónusta.

Hún er til vegna þess að fólk þarf á henni að halda.

Þess vegna finnst mér skrýtið að umræðan skuli fyrst og fremst snúast um að verðið hafi verið „langt undir kostnaðarverði“.

Auðvitað skiptir kostnaður máli.

En í velferðarþjónustu hlýtur líka að skipta máli hver þarf þjónustuna og hvers vegna.

Kostnaðarverð – fyrir hverja?

Því Reykjavíkurborg niðurgreiðir líka mat annars staðar.

Í kjarasamningum borgarinnar er gert ráð fyrir mötuneytum fyrir starfsfólk. Þar er meginreglan skýr: starfsmaður greiðir efnisverð matarins en vinnuveitandinn greiðir kostnað við rekstur mötuneytisins.

Með öðrum orðum:

Reykjavíkurborg greiðir með hádegismat eigin starfsfólks.

Og það er ekkert að því að vinnuveitandi bjóði starfsfólki góð starfskjör.

En sú niðurgreiðsla er ekki tekjutengd.

Starfsmaður þarf ekki að vera tekjulágur.

Hann þarf ekki að sýna fram á að hann geti ekki eldað sjálfur.

Hann þarf ekki að gangast undir mat á þjónustuþörf.

Hann fær þessi kjör vegna þess að hann vinnur hjá borginni.

Á sama tíma hefur verið lagt til að aðeins tekjulægsti hluti notenda matarþjónustu fái sérstakt lægra verð, 1.500 krónur í stað 1.900 króna.

Þannig vaknar óþægilega einföld spurning:

Af hverju þarf eldri borgari sem getur ekki eldað sjálfur að vera tekjulágur til að fá aukna niðurgreiðslu, þegar niðurgreiðsla á mötuneyti starfsfólks er ekki bundin við tekjur eða þörf?

Þetta er ekki krafa um að taka neitt af starfsfólki Reykjavíkurborgar.

Þetta er spurning um forgangsröðun.

Hvað kostar maturinn í Ráðhúsinu í raun?

Og þar vantar mikilvægar upplýsingar.

Við vitum að borgarfulltrúar greiða nú 974 krónur fyrir máltíð og lagt hefur verið til að verðið verði 1.900 krónur.

Við vitum að Reykjavíkurborg ber rekstrarkostnað starfsmannamötuneyta samkvæmt kjarasamningum.

En raunverulegar, núverandi tölur liggja ekki fyrir með aðgengilegum hætti í opinberum gögnum þannig að almenningur geti einfaldlega svarað:

Hvað greiðir almennur starfsmaður fyrir máltíð?

Hvað kostar máltíðin í raun?

Hversu mikið greiðir Reykjavíkurborg með hverri máltíð?

Og hvað kostar þessi niðurgreiðsla borgarsjóð samtals á ári?

Þetta eru mikilvægar spurningar þegar „kostnaðarverð“ er notað sem rök fyrir því að hækka gjald hjá öðrum hópi.

Ef kostnaðarverð er orðið mælikvarðinn, skulum við sjá kostnaðarverðið alls staðar.

Ekki bara þar sem á að hækka reikninginn.

Hver græðir á mötuneytinu?

Svo er annar vinkill sem mér finnst lítið hafa verið ræddur.

Mötuneyti á vinnustað er ekki bara hlunnindi fyrir starfsfólk.

Það er líka einstaklega hagkvæmt fyrir vinnuveitandann.

Starfsfólk þarf síður að fara úr húsi, ganga eða keyra eftir mat, bíða eftir honum og koma svo aftur.

Fólkið helst nær vinnustaðnum.

Það getur sparað tíma.

Þannig má vel spyrja hvort vinnuveitandinn sé eingöngu að niðurgreiða mötuneytið starfsmanninum til hagsbóta eða hvort hann sé líka að kaupa sér ákveðið hagræði.

Það er sérstaklega áhugavert vegna þess að Reykjavíkurborg leggur sjálf áherslu á annað sjónarmið þegar kemur að vinnuvernd.

Borgin segir í upplýsingum sínum um betri vinnutíma að regluleg hlé frá störfum séu mikilvæg fyrir andlega og líkamlega líðan starfsfólks.

Það er hárrétt.

Hlé frá vinnu á ekki bara að vera tími til að koma mat ofan í sig áður en haldið er áfram.

Hlé frá vinnu á að vera hlé frá vinnu.

Þess vegna er ekki sjálfgefið að það eigi að vera sérstakt samfélagslegt markmið að gera starfsfólki eins ódýrt og þægilegt og mögulegt er að vera áfram inni á vinnustaðnum í hádeginu.

Mötuneytið getur verið gott starfskjör.

En þá skulum við kalla það það.

Og ef borgarsjóður á að greiða með því, þá eigum við líka að geta séð hvað það kostar.

Annar velur. Hinn þarf.

En stærsti munurinn er miklu einfaldari.

Borgarfulltrúi sem ætlar ekki að borða í mötuneytinu getur tekið með sér nesti, farið út að borða, farið heim eða sleppt því að kaupa mat þar þann daginn.

Einstaklingur sem fær matarþjónustu vegna þess að hann getur ekki annast matseld sjálfur er í allt annarri stöðu.

Annar velur þjónustuna. Hinn þarf á henni að halda.

Þess vegna finnst mér ekkert sérstaklega sannfærandi við þau skilaboð að sanngirni sé náð með því að borgarfulltrúinn greiði líka 1.900 krónur.

Ég vil frekar vita:

Af hverju á sá sem þarf þjónustuna yfirleitt að greiða sama og sá sem þarf hana ekki?

Fólkið sem byggði grunninn

Og svo megum við ekki týna fólkinu sjálfu í öllum þessum prósentum, fjárheimildum og kostnaðarliðum.

Þetta eru ekki „notendur“ í Excel-skjali.

Þetta eru mæður okkar og feður. Ömmur okkar og afar.

Þetta er fólkið sem ól okkur upp. Skeindi, baðaði og þvoði þvottinn okkar.

Fólkið sem vann, greiddi skatta, byggði húsin, kenndi börnunum, vann á sjúkrahúsunum, ók strætó, sinnti umönnun, rak fyrirtækin, vann verksmiðjustörfin, skúraði gólfin og hélt samfélaginu gangandi löngu áður en mörg okkar komu til sögunnar.

Þau þurfa ekki ölmusu.

Þau eiga skilið virðingu.

Og þegar einstaklingur sem hefur verið sjálfbjarga alla ævi kemst á þann stað að geta ekki lengur eldað fyrir sig sjálfur, þá tel ég að við eigum að líta á það sem sjálfsagðan hluta samfélagsins að hann fái þá aðstoð með reisn.

Ekki að fyrsta spurningin sé hversu nálægt kostnaðarverði við getum komið máltíðinni hans.

Auðvitað þarf Reykjavíkurborg að fara vel með opinbert fé.

En samfélag sést ekki aðeins á því hvernig það kemur fram við fólk þegar það er hraust, sjálfbjarga, vinnandi og skattgreiðandi.

Það sést líka á því hvernig það kemur fram við fólk þegar það þarf eitthvað til baka.

Þess vegna vil ég fá svör frá Reykjavíkurborg.

Hvað kostar raunverulega að niðurgreiða máltíð starfsfólks?

Hvers vegna er sú niðurgreiðsla réttlætanleg óháð tekjum, á meðan stuðningur við eldri borgara á að verða tekjutengdur?

Og fyrst og fremst:

Af hverju á eldri borgari sem getur ekki eldað sjálfur að greiða sama verð fyrir nauðsynlega matarþjónustu og borgarfulltrúi greiðir fyrir hádegismat í vinnunni?

Sama verð þýðir ekki endilega sanngjarnt verð.

Því máltíðirnar eru ekki þær sömu.

Aðstæður fólksins eru ekki þær sömu.

Og þörfin er svo sannarlega ekki sú sama.

Þau byggðu grunninn að samfélaginu okkar.

Nú er komið að okkur að sýna hvað við teljum þann grunn vera mikils virði.

Höfundur er mannréttindalögfræðingur.