Evrópu­sam­bandið, skjól frá Banda­ríkjunum?

Nú er Evrópusambandsumræðan í hámarki og hefur hún yfirskyggt flest önnur málefni síðustu vikur. Þó er vert að huga að heræfingunni Norður-Víking sem stendur yfir, þar sem fjölmargir Íslendingar taka þátt í byssuleikjum ásamt „fjölþjóðlegum liðsafla frá Bandaríkjunum, Belgíu, Kanada, Danmörku, Finnlandi, Frakklandi, Noregi, Svíþjóð, Þýskalandi og NATO.“ Markmiðið er að æfa hefðbundinn hernað, viðbrögð við fjölþáttaógnum og virkjun 5. greinar Nató, sem margir hafa nú bent á að Nató gæti virkjað gegn sjálfu sér ef Bandaríkin réðust á Grænland.

Á meðan ríkisstjórn Donald Trumps hefur dregið Bandaríska herinn úr heræfingum í Suður-Kóreu fyrr en búist var við og sendir spurningalista um hollustu á Nató-þjóðir til að undirbúa fækkun liðsafla í Evrópu þá boðar bandaríski yfirhershöfðingi Nató langtímauppbyggingu á Íslandi og aukna áherslu á norðurslóðir. Utanríkisráðherra hefur fagnað þessari áherslubreytingu þó að minna bóli á ógninni sem þessari hernaðaruppbyggingu er beint gegn, rússneskar siglingar um Norður-Atlantshaf eru t.d. í sögulegu lágmarki.

Það að stefnt sé á að auka viðbúnað á norðurslóðum er því varla til marks um raunverulega ógn heldur meðvirkni með þráhyggju Trumps varðandi Grænland. Ólíkt Evrópu og Austur-Asíu þá er Ísland og norðurheimskautið innan heimavarnarsvæðis Bandaríkjanna, svæði sem verður ekki fórnað þó að Bandaríkin yfirgefi skuldbindingar sínar við Bandamenn í Evrópu og Austur-Asíu. Það er því skiljanlegt að sumir líti til Evrópu sem mótvægis við þessa ásælni Bandaríkjanna en það er því miður tálsýn.

Evrópu er nú í miðju vígvæðingarkapphlaupi og hernaðarútgjöld ESB ríkja hafa meira en tvöfaldast frá 2021. Þar er margt sem veldur, krafa Trumps um að 5% þjóðarframleiðslu fari í hernaðarútgjöld, óttinn við Rússa og vantraust á varnarskuldbindingum Bandaríkjanna við evrópsk Nató-ríki. Þessari uppbyggingu er hinsvegar ekki beint gegn Bandaríkjunum sjálfum þó að þau miði að því að auka sjálfstæði frá þeim og í raun þjónar hún hagsumunum Bandaríkjanna. Núna hafa þau loksins fengið hin tryggu Evrópuríki til þess að ausa meiri peningum í hernaðarmaskínuna, þar á meðal Bandarísk vopn. Ekkert bólar hins vegar á sjálfstæðari utanríkisstefnu evrópskra Nató-ríkja. Þau styðja eða láta óátalda stefnu Bandaríkjanna gegn Kína, stuðninginn við þjóðarmorð Ísraela í Palestínu og stríðið við Íran. Norðurlöndin hafa opnað herstöðvar sínar fyrir Bandaríkjaher, meira að segja Danmörk eftir að hótanirnar gegn Grænlandi byrjuðu. Það er því óskhyggja að halda að Evrópuríkin myndu verja Ísland gegn ásælni Bandaríkjanna.

Evrópusambandið sjálft hefur tekið meiri og meiri þátt í þessari hervæðingu með styrkjum til hergagnaiðnaðar, undanþágum frá skuldareglum og loforðum um stofnun sameiginlegs hers. Evrópusambandið hefur sitt hermálastarfslið, rekur fjölmörg hernaðartengd verkefni og Lissabon-sáttmálinn hefur klausu um sameiginlegar varnir. Írland setti fyrirvara við þá klausu vegna hlutleysis síns og Malta tekur ekki þátt í hernaðarsamstarfinu en ef Ísland gengi inn í sambandið þá myndi það gera það sem Nató-ríki og miðað við stefnu síðustu ríkisstjórna myndu íslenskir utanríkisráðherrar troða sér inn í allar þær samkomur þar sem finna má borðalagða herforingja. Ísland myndi ganga inn í bandalag þar sem verið er að skera niður velferðarkerfin til að fóðra hernaðarmaskínuna og íslenskir ráðamenn hafa hingað til ekki sýnt mikinn vilja til að standa gegn slíkum kröfum. Íslensk hernaðarútgjöld hafa líka margfaldast síðustu ár og forsætisráðherra hefur lofað 1,5% af þjóðarframleiðslu í hernaðartengd útgjöld sem hafa ekkert með raunverulegar varnir Íslands að gera.

Öryggi Íslands verður ekki tryggt með því að ganga inn í enn annað hernaðarbandalag. Evrópsk vígvæðing mun ekki verða vænlegri til friðar en sú bandaríska. Eina raunverulega öryggið er í friðsamlegri utanríkisstefnu og hlutleysi í átökum stórveldanna því að herstöðvar eru bara skotmörk og vopn geta ekki tryggt frið. Hver svo sem niðurstaðan verður á laugardaginn vona ég að friðsamir Íslendingar krefjist þess að íslensk stjórnvöld taki ekki frekari þátt í vopnakaupum og vígvæðingu, hvort sem það er í samstarfi við ESB eða Nató. Ef við viljum standa gegn Bandaríkjunum væri nær að segja upp herstöðvasamningnum nú á 75 ára afmæli hans.

Höfundur er bókavörður, friðarsinni og sagnfræðingur.