Þjóðarsjúkrahúsið seinkar

Við Hringbraut rís eitt stærsta hús landsins. Útveggir eru komnir. Innri vinna stendur yfir. Tugir milljarða hafa þegar verið lagðir í verkefnið og enn stærri fjárhæðir eru fram undan.

Samt er grundvallarspurningin enn opin: Hver ber bindandi ábyrgð gagnvart ríkinu á því að allir þessir verkhlutar verði að fullbúnu, starfhæfu þjóðarsjúkrahúsi á ákveðnum degi fyrir fyrirfram skilgreindan heildarkostnað?

Í birtum gögnum finnst ekki einn verksamningur þar sem einn aðili skuldbindur sig til þeirrar heildarafhendingar. Það er vandamálið.. Nýr Landspítali er nauðsynlegur. Spurningin er hvort framkvæmdakerfið sem ríkið valdi hafi sjálft orðið hluti af ástæðunni fyrir töfunum — og hvers vegna Alþingi eigi að fjármagna sama áhættufyrirkomulag áfram án nýrra skilyrða.

Aðferð greinarinnar

Hér er gerður greinarmunur á þrennu. Staðreynd er það sem opinber gögn staðfesta. Túlkun er lesning á því hvað gögnin þýða fyrir ábyrgð. Sviðsmynd er tala sem gögnin leyfa sem næmni, ekki sem mælingu. Án þessarar aðgreiningar verður 213 milljarða áætlun að „tapi“ og seinkun að sönnun um ásetning. Hvort tveggja er ónákvæmt.

213 milljarðar eru ekki eitt sjúkrahús

Svar Nýs Landspítala ohf. til fjárlaganefndar Alþingis í júní 2026 sýnir að uppsafnaður kostnaður núverandi verkefna félagsins til ársloka 2025 nam 72,8 milljörðum króna. Áætluð útgjöld 2026–2031 nema 140,4 milljörðum. Heildaráætlun núverandi verkefna er því 213,2 milljarðar.

Þessir 213 milljarðar eru ekki tap. Þeir eru heldur ekki kostnaður Hringbrautar einnar. Hringbrautarverkefnið sjálft er í sömu gögnum metið á 148,4 milljarða. Þar af höfðu um 68,1 milljarður fallið til við árslok 2025 og 80,3 milljarðar voru enn framundan, þannig að kostnaðarlega7 var verkið ekki hálfnað. Rúmlega 54% af áætluðum kostnaði Hringbrautar var því óútlagt. Fyrir öll verkefni NLSH samanlagt voru um tveir þriðju fjárins fram undan. Alþingi hefur því enn vald yfir stórum hluta þeirrar áhættu sem eftir er.

Fyrst 2023 — nú 2029 og síðar

Tímalínan er skýrari en kostnaðartölurnar. Ríkisendurskoðun staðfesti í stjórnsýsluúttektinni Landspítali – mönnun og flæði sjúklinga 2. júlí 2025 að áætlanir um framgang meðferðarkjarna og rannsóknarhúss hefðu ekki staðist. Þegar framkvæmdir voru að hefjast var gert ráð fyrir notkun 2023. Samkvæmt upplýsingum sem embættið aflaði í desember 2024 var þá gert ráð fyrir framkvæmdalokum fyrir lok árs 2028 og fullri virkni 2029–2030.’

Í tilkynningu heilbrigðisráðuneytisins 21. ágúst 2026 var kynnt uppfærð heildaráætlun NLSH. Framkvæmdatímabilið er sagt ná frá 2010 til 2031 og núverandi uppbygging vera fullfjármögnuð í gildandi fjármálaáætlun. Byggingarframkvæmdum við meðferðarkjarna á að ljúka að mestu í árslok 2029. Samhliða verklokum á yfirfærsla tækja og starfsemi að hefjast.

Því þarf að halda tveimur dagsetningum aðskildum: byggingarverklokum og starfhæfu þjóðarsjúkrahúsi. Húsið þarf tæki, prófanir, mönnun og flutning. Spurningin sem þjóðin á rétt á er ekki hvenær veggirnir eru tilbúnir, heldur hvenær hún tekur við starfhæfum spítala.

Bútarnir geta gengið þótt heildin seinki

NLSH hefur skipt framkvæmdinni í fjölmarga verkhluta: uppsteypu, þak, innri frágang, lyftur, rafkerfi, loftræstingu, sjúkrakerfi, tæki, upplýsingatækni, ráðgjöf og eftirlit. Það er ekki sjálfkrafa röng aðferð. Stór sjúkrahús eru flókin. Vandinn er tengifletirnir. Hver verktaki getur staðið við sinn samning án þess að einn aðili beri ábyrgð á því að allir samningarnir skili saman réttum lokaafurðum á réttum tíma.

NLSH hefur sjálft viðurkennt þessa áhættu. Í svari félagsins til fjárlaganefndar í júní 2026 segir að hönnun einstakra verkþátta hafi tekið lengri tíma en áætlað var, að það hafi seinkað útboðum og framkvæmdum og að breytingar á hönnun á framkvæmdatíma geti lengt verktíma og aukið kostnað. Félagið segir einnig að aukið niðurbrot útboðsverka geti aukið

flækjustig stjórnunar, haft áhrif á verktíma og jafnvel hækkað kostnað einstakra verkþátta. Það er lykilsetningin. Framkvæmdaraðilinn lýsir áhættunni sjálfur en gerir engar úrbætur.

Áhættuskipting, ekki nafn samningsforms

Of einfalt er að segja að eina rétta leiðin hefði verið einn hefðbundinn heildarverktaki. Nota má alverktöku, hönnun og framkvæmd, stýriverktöku eða stærri samningspakka. Það sem skiptir máli er hver ber kostnaðinn þegar tengifletir bila, hönnun seinkar eða einn verkhluti tefur annan — og hver skuldbindur sig til lokaafhendingarinnar. Ef ríkið svarar öllu þessu að lokum með ríkissjóði hefur áhættan ekki verið flutt. Hún hefur aðeins verið skipt niður.

Hvað gögnin leyfa um tjón

Núverandi gögn staðfesta ekki að 35–90 milljarðar séu þegar staðfest opinbert tap. Slík tala er sviðsmynd um færanlegan aukakostnað vegna tafa, endurhönnunar, samhæfingar, ráðgjafar, aukaverka, verðlags og lengri fjárbindingar.

Það sem hægt er að segja með vissu er þetta: Hringbraut er metin á 148,4 milljarða og 80,3 milljarðar voru fram undan í júní 2026. Ef sá hluti færi 10% fram úr áætlun bættust um 8 milljarðar við; 20% um 16; 30% um 24. Þetta eru næmnidæmi, ekki spár. Við þau bætist samfélagslegur kostnaður tafa — sundruð þjónusta, eldra húsnæði, yfirvinna og frestaður ávinningur — sem sést ekki allur í byggingarreikningnum og þarf að reikna sérstaklega.

Fjárveiting er nauðsyn. Óskilyrt fjárveiting er val.

Alþingi hefur með samþykktum fjárheimildum gert áframhald verkefnisins mögulegt. Heilbrigðisráðuneytið sagði 21. ágúst 2026 að núverandi uppbygging væri fullfjármögnuð í gildandi fjármálaáætlun til 2031. Í fjárlagafrumvarpi 2027 er bygging Nýs Landspítala enn stærsta einstaka framkvæmdin, með 12 milljarða fjárveitingu það ár; lækkun milli ára er skýrð með ónýttum fjárveitingum fyrri ára.

Það eitt er ekki gagnrýnisvert. Spítalinn verður að klárast. Ríkið getur ekki hætt að greiða löglega gerða samninga. En fjárveiting til að ljúka sjúkrahúsinu er nauðsyn. Fjárveiting til að halda sama áhættumódeli óbreyttu er stjórnunarákvörðun. Rétta spurningin til Alþingis er því þessi: Þegar margra ára tafir, breyttar dagsetningar og viðurkennd samþættingaráhætta liggja fyrir, hvers vegna eru næstu stórfjárveitingar ekki skilyrtar við nýja grunnáætlun, mælanlega framvindu og skýrari ábyrgð á lokaafhendingu?

Ekki stöðva spítalann — stöðva sjálfvirknina

Fráleitt væri að stöðva framkvæmdirnar nú til að refsa kerfinu. Hálfklárað sjúkrahús er engum til gagns. Jafnrangt er falska valið: óbreyttar fjárveitingar eða stöðvun. Önnur leið er til: klára verkið, en breyta stjórnunarreglunum um þann hluta sem eftir er.

Alþingi getur bundið næstu stórfjárveitingar við eina opinbera grunnáætlun um kostnað, umfang og dagsetningu starfhæfrar afhendingar; mælanleg afhendingarskilyrði; skýra ábyrgð á tengiflötum; sjálfvirka stöðvunarreglu og óháða orsakarannsókn ef tími eða kostnaður fer yfir mörk; opna samningatöflu; og óháða staðfestingu á framvindu áður en næsta stór heimild er virkjuð. Þetta er fjárlagaeftirlit, ekki verkstjórn.

Húsið leysir ekki mönnunina sjálfkrafa

Í úttekt 2. júlí 2025 lýsti Ríkisendurskoðun alvarlegum mönnunar- og flæðisvanda. Miðað við rekstraráætlun 2024 voru tæplega 50 stöðugildi hjúkrunarfræðinga, 14 stöðugildi ljósmæðra, 30 stöðugildi lækna og 379 stöðugildi sjúkraliða ómönnuð. Embættið sagði úrræðaleysi og kerfisleg lausatök hafa einkennt viðbrögð heilbrigðisyfirvalda. Heilbrigðisráðuneytið skipaði vinnuhóp og fól honum að skila aðgerðaáætlun eigi síðar en 1. febrúar 2026.

Sjúkrahúsið sem verið er að byggja á að leysa hluta þessa vanda. Nýtt hús leysir þó ekki 379 ómönnuð sjúkraliðastöðugildi sjálfkrafa. Það frestar aðeins þeim hluta sem húsnæði á að leysa. Hvert viðbótarár seinkunar hefur því tvöfaldan kostnað: framkvæmdakostnað og frestun heilbrigðisávinnings.

Niðurstaða

Mikið er unnið við Hringbraut. Árangur þjóðarinnviðar verður samt ekki mældur í fjölda útboða. Hann verður mældur í lokaafurðinni: starfhæfu þjóðarsjúkrahúsi. Stærsta hættan er ekki að Alþingi veiti meira fé. Fé þarf. Stærsta hættan er að fjárveitingin verði staðgengill ábyrgðar: að 2023 verði 2028, 2028 verði 2029, byggingarverklok verði lögð að jöfnu við opnun og hvert frávik verði upphaf nýrrar átlunar - ný grunnlína.

Alþingi þarf ekki að stöðva spítalann. Það þarf að stöðva þann möguleika að sama stjórnunarmódel fái sjálfkrafa næsta milljarð þrátt fyrir endurtekin frávik. Fjárveiting til að ljúka verkinu er nauðsyn. Fjárveiting án skilyrða um ábyrgð, tíma, kostnað og lokaafhendingu er val.

Lýðræðisríki á ekki að biðja almenning um að treysta því sem það getur sýnt. Sýnið grunnáætlunina. Sýnið starfhæfan afhendingardag. Sýnið hver ber samþættingaráhættuna. Sýnið hvað hefur verið greitt og fyrir hvað. Og áður en næsti stór fjárpakki er samþykktur: Sýnið Alþingi hvað verður öðruvísi í þetta sinn.

Höfundur er M.Phil. byggingaverkfræðingur.

Heimildir

1. Nýr Landspítali ohf. (2026). Svar til fjárlaganefndar Alþingis, júní 2026.

2. Ríkisendurskoðun (2025). Landspítali – mönnun og flæði sjúklinga. Skýrsla til Alþingis, 2. júlí 2025. https://www.rikisendurskodun.is/skyrslur/nanar?id=2073

3. Heilbrigðisráðuneytið (2026). Stefnt að verklokum framkvæmda við Nýjan Landspítala árið 2029, 21. ágúst 2026. https://www.stjornarradid.is/frettir/grein/2026-08-21-Stefnt-ad-verklokum-framkvaemda-vid-Nyjan-Landspitala-arid-2029/

4. Fjármála- og efnahagsráðuneytið (2026). Greinargerð með fjárlagafrumvarpi 2027, fjárfestingarframlag.

5. Heilbrigðisráðuneytið (2025). Vinnuhópur vegna skýrslu Ríkisendurskoðunar um mönnun Landsp