Ein­faldar leiðir til að efla hluta­bréfa­markaðinn

Síðasta áratug síðustu aldar og á fyrstu árum þessarar aldar var almenningi veittur árlegur skattaafsláttur vegna kaupa á skráðum hlutabréfum á íslenska markaðnum. Tilgangurinn með afslættinum var fyrst og fremst að efla hinn unga íslenska hlutabréfamarkað og auka þátttöku almennings á honum meðan hann var að komast á legg. Afslátturinn var afnuminn árið 2002 þrátt fyrir augljósan hvata, en þá var áhersla innan OECD-ríkja að einfalda skattkerfi og leitast við að draga úr ívilnunum en á móti að lækka skatta almennt.

Íslendingar spara frekar í innlánum en hlutabréfum

Stór hluti sparnaðar landsmanna er með óbeinum hætti í hlutabréfum, fyrst og fremst í gegnum lífeyrissjóðina. Um 69% almennings spara reglulega í dag, og hefur það hlutfall ekki verið hærra frá því að Gallup hóf mælingar á því árið 2007. Í dag á íslenskur almenningur tæplega tvöfalt meira í innlánum en í verðbréfum og hafa innlánin verið minnst helmingi meiri en verðbréfaeign síðastliðin ár, en á árunum þegar skattaafslátturinn var til staðar var þessu öfugt farið. Þá átti almenningur allt að því tvöfalt meira í hlutabréfum en innlánum. Við þetta má bæta að íslenskur almenningur á um 8% af íslenska hlutabréfamarkaðnum með beinum hætti, þ.e. fyrir utan eign almennings í gegnum lífeyrissjóðina. Þetta hlutfall er helmingi hærra í bæði Danmörku og Svíþjóð en síðastnefnda landið má segja að hafi verið í fararbroddi varðandi þátttöku almennings á hlutabréfamarkaði.

Bæta má þekkingu á hlutabréfamarkaði hér á landi

Í könnun sem Gallup gerði fyrir Nasdaq og SFF kemur fram að almenningur er líklegri til að kaupa hlutabréf í almennum útboðum en að kaupa reglulega hlutabréf. Það skiptir því máli að hlutabréfaútboð sem fram fara gangi vel. Í þessu samhengi má vísa á Íslandsbankaútboðið sem heppnaðist vel og dró marga nýja einstaklinga inn á markaðinn. Engu að síður virðist meira þurfa til þess að almenningur taki almennilega við sér. Samtök fyrirtækja í fjármálaþjónustu létu framkvæma könnun fyrir áramót um verðbréfaeign Íslendinga sem var að hluta til byggð á samskonar könnunum sem gerðar hafa verið í öðrum Evrópulöndum. Þegar sá hluti almennings sem á ekki verðbréf var spurður um ástæðu þess sagði þriðjungur Íslendinga ástæðuna vera þá að þeir kunni ekki að fjárfesta eða finnist það of flókið. Þetta er langhæsta hlutfallið í Evrópu og um tvöfalt hærra en Evrópumeðaltalið.

Því er mikilvægt að auka þekkingu á markaðnum sem og auka hvata til að auka þátttöku almennings. Hlutabréf eru vissulega áhættumeiri fjárfesting en innlán og mikilvægt að fólk sé upplýst og geri sér grein fyrir áhættunni. Eins er mikilvægt að hafa í huga að hlutabréf eru langtímafjárfesting.

Áður hafa komið upp hugmyndir um endurupptöku áðurnefnds skattaafsláttar þegar kemur að fjárfestingu í hlutabréfum, en í því samhengi má vísa til umfjöllunar í Hvítbók um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið frá 2018.

Fjárfestingarreikningar samhliða skattaafslætti gætu virkað sem vítamínsprauta

Fjárfestingareikningar fyrir almenning sem gætu komið til samhliða skattaafslætti myndu auka val almennings á sparnaðarleiðum. Slíkir reikningar hafa verið í boði fyrir almenning víða um Evrópu á síðustu árum og áratugum og bjóða öll Norðurlandanna utan Íslands upp á slíka reikninga. Umgjörð um þá er ekki eins í öllum tilvikum og því mikilvægt að horfa til nágrannaríkja og þeirra þar sem þeir hafa reynst best.

Helsti kosturinn við þessa reikninga er annars vegar sá að þeir geta gefið almenningi möguleika á því að færa skattalegt tap á milli tímabila sem er ekki hægt í dag. Hins vegar kunna slíkir reikningar að bjóða upp á að fresta skattgreiðslum af söluhagnaði fram í tímann sem er heldur ekki í boði fyrir almenning í dag. Fyrirkomulagið gæti orðið með þeim hætti að hagnaður er ekki skattlagður fyrr en peningar eru teknir út af reikningnum til að nota í neyslu eða annað.

Ef skattaafsláttur yrði aftur innleiddur samhliða upptöku slíkra reikninga ætti að vera kominn í gagnið ansi öflugur hvati til þess að auka áhuga og þátttöku almennings á hlutabréfum.

Af þessu tilefni er rétt að benda á ráðstefnu sem Samtök fyrirtækja í fjármálaþjónustu halda ásamt Nasdaq Iceland á morgun, 10. febrúar, í Arion banka og hefst kl. 8.30. Fjallað verður um fjárfestingarreikninga og hvað þurfi til svo að hægt sé að setja slíkt á fót hér á landi. Þar verða spennandi erindi og má þar nefna Markus Mild frá Nasdaq í Svíþjóð sem mun segja frá árangri þeirra í þessum efnum en telja má að Svíum hafi tekist einna best til af Evrópuþjóðunum þegar kemur að útbreiðslu slíkra reikninga meðal almennings.

Hér er slóð á viðburðinn þar sem hægt er að skrá sig.

Höfundur er hagfræðingur Samtaka fyrirtækja í fjármálaþjónustu.