Af hverju var snjó­flóðið á Flat­eyri ekki rann­sakað?

Árið 1995 féllu tvö mannskæð snjóflóð á Íslandi, í Súðavík í janúar og á Flateyri í október sama ár. Bæði leiddu til manntjóns og víðtækra samfélagslegra afleiðinga. Atburðirnir áttu sér stað innan sama stjórnsýslulega ramma og á tímabili þar sem hættumat og viðbúnaður voru í mótun.

Alþingi hefur nú ákveðið að láta fara fram heildstæða og sjálfstæða rannsókn á snjóflóðinu í Súðavík. Með þeirri ákvörðun er viðurkennt að slíkir atburðir réttlæti opinbera rýni, ekki síst með tilliti til lærdóms og trausts til stjórnkerfisins.

Snjóflóðið á Flateyri átti sér stað innan sama árs, við sambærilegar aðstæður og með sambærilegum afleiðingum. Tuttugu manns létust í flóðinu og áhrifin á samfélagið voru djúpstæð. Þrátt fyrir það hefur ekki verið skipuð sjálfstæð rannsóknarnefnd um þann atburð.

Helstu rök sem nefnd hafa verið eru þau að aðstandendur hafi ekki kallað formlega eftir rannsókn.

Rannsókn á náttúruhamförum er ekki einkamál aðstandenda. Hún er hluti af ábyrgð ríkisins gagnvart borgurum sínum. Hún snýst um hvernig hættumat var unnið, hvernig ákvarðanir voru teknar og hvort fyrirliggjandi þekking var nýtt. Slík rýni á að byggjast á eðli atburðarins og afleiðingum hans, ekki á því hvort þolendur hafi burði eða þrek til að halda málinu lifandi í áratugi.

Ef rannsókn er réttlætanleg í Súðavík vegna manntjóns og samfélagslegra afleiðinga, hlýtur sami mælikvarði að gilda um Flateyri. Annað kallar á skýran og rökstuddan mun.

Ég hef lagt fram formlegt erindi til Alþingis þar sem óskað er eftir sjálfstæðri og heildstæðri rannsókn á snjóflóðinu á Flateyri. Sú beiðni er nú til meðferðar hjá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd.

Ég var grafin upp úr snjóflóðinu á Flateyri. Systir mín lifði það ekki af. Sú reynsla veitir mér ekki sérstakan rétt umfram aðra, en hún undirstrikar hvers vegna ábyrgð ríkisins má ekki ráðast af því hvort þolendur knýi á um rannsókn eða ekki.

Ríkið ber ábyrgð á að rannsaka atburði sem kostuðu mannslíf. Sú ábyrgð má ekki vera valkvæð.

Þegar mannslíf tapast er rannsókn ekki valkostur heldur skylda. Ef sami mælikvarði á að gilda um alla verður hann að gilda um Flateyri líka.

Höfundur er aðstandandi og eftirlifandi snjóflóðsins á Flateyri 1995.