Hvað gerist þegar sam­fé­lag verð­launar eignar­hald meira en ný­sköpun?

Við höfum smám saman byggt upp eignarsamfélag þar sem tekjuöflun byggist fyrst og fremst á eignarhaldi. Eign verður tekjulind og afnot verða vara. Markmiðið verður ekki endilega að skapa ný verðmæti, heldur að eignast eitthvað sem hægt er að rukka fyrir. Samþjöppun eigna fylgir þá arðsemi frekar en samfélagslegri uppbyggingu. Þá er einnig markmið einstaklinga í samfélaginu að byggja sjálfsvirði sitt á eignum heldur en sköpun, sem hefur neikvæð áhrif á andlega heilsu, (Dittmar & Isham, 2022).

Á sama tíma upplifir fólk víðtæka óánægju. Deilt er um borgarlínu, innflytjendur, húsnæðisverð, loftslagsbreytingar, nýtingu skatta, heilbrigðiskerfið, skólakerfið og velferðarkerfið. Í pólitískri umræðu er vandinn oft einfaldaður og ábyrgðin færð á andstæðinginn eða ákveðinn hóp. En orsakasamhengið er sjaldnast svo einfalt.

Árið 2014 sýndu stjórnmálafræðingarnir Gilens og Page að þegar skoðanir almennings stangast á við vilja efnameiri hópa, eru stefnuákvarðanir líklegri til að fylgja þeim síðarnefndu (Gilens & Page, 2014). Það bendir til þess að áhrif í lýðræðislegu kerfi séu ekki jafndreifð og að efnahagslega valdamiklir hópar hafi umtalsverð áhrif á stefnumótun.

Þessi þróun er oft tengd nýfrjálshyggju, hugmyndafræði sem leitast við að útvíkka markaðslausnir inn á sífellt fleiri svið samfélagsins. Einkavæðing, afnám opinberra reglugerða og lækkun skatta á fjármagn er réttlætt með vísan í hagvöxt. En verg landsframleiðsla mælir fyrst og fremst viðskipti og markaðsvirkni ekki andlega heilsu, félagslegt traust, heilbrigði náttúrunnar eða samfélagslega samheldni. Efnamestu hóparnir ráða því þá hvort peningurinn þeirra fer í samfélagsleg verkefni eða persónulegan hagvöxt. Í rauninni er þá nýfrjálshyggjan kapítalismi á örvandi efnum. En að spila Monopoly á kókaíni færi eflaust mjög fljótt úr böndunum.

Hvað þýðir sterkt velferðarsamfélag?

Þar sem lífið er ekki leikur eins og Monopoly þá eru raunverulegar afleiðingar af því að falla fyrir utan kerfisins. Rannsóknir sýna að það að leysa félagsleg vandamál með markaðsvæðingu sem byggir fyrst og fremst á arðsemi stendur frammi fyrir verulegum áskorunum og takmörkunum. Á sama hátt og þú ert ólíklegur sem foreldri að geta lagað sambandið þitt við barnið þitt með því að kaupa handa því meira dót. En markaðurinn getur spilað inn í, eins og félagsleg fyrirtæki sem samþætta félagslegan tilgang og efnahagsleg markmið geta skapandi vegið á móti hagnaði og félagslegum áhrifum, en það krefst meðvitaðrar hönnunar og reiðir sig oft á stuðning margra hagsmunaaðila umfram hrein markaðsöfl.

Þegar grunnþarfir eins og matur, húsnæði, heilbrigðisþjónusta og menntun eru skilgreind sem grundvallarréttindi, geta markaðir starfað ofan á öryggi en ekki undir því, ef það er undir því þá starfa markaðir ofan á óöryggi sem getur t.d. útskýrt núverandi stöðu heilbrigðiskerfisins og menntakerfisins.

Sterkt velferðarsamfélag er undirstaða samfélagslegra og einstaklingsbundna velgengni og vellíðan en sú hugmynd að árangur sé alfarið einstaklingsbundinn að sigur sé eingöngu afrakstur persónulegs dugnaðar og vanmáttur merki leti og aumingjaskap gerir lítið úr hlutverki umhverfisins. Félagsfræðingar og heimspekingar hafa lengi bent á að hegðun einstaklings verður ekki skýrð nema í samhengi við stofnanirnar, tengslanetin og aðstæðurnar sem móta líf hans.

Nýfrjálshyggjan hefur tilhneigingu til að einfalda flókið samfélag í skýrar og seljanlegar frásagnir. Í því umhverfi þar sem skilaboð þurfa að vera hnitmiðuð verður freistandi að vísa í eina breytu eða einn hóp sem skýringu á víðtækum og fjölþættum vanda sem er þróun sem er ekki byggð á raunverulegu trausti og krefst ekki notkun á gagnrýnni hugsun.

Skólakerfi byggt á trausti og gagnrýninni hugsun

Við þurfum að endurhugsa skólakerfið frá grunni en ekki aðeins námskrá eða prófakerfi, heldur tilgang þess. Menntun ætti að byggjast á gagnrýninni hugsun og sögulegri meðvitund. Nemendur eiga ekki einungis að læra staðreyndir, heldur að skilja hvernig samfélög verða til, hvernig stofnanir mótast og hvernig vald dreifist.

Opinbert skólakerfi ætti jafnframt að kenna þátttöku: hvernig fólk tekur virkan þátt í samfélaginu og byggir það upp. Mikilvæg þekking verður ekki til í tómarúmi heldur í samræðu, tilheyringu og uppbyggingu sameiginlegra rýma þar sem hugmyndir takast á, þróast og öðlast þá dýpt sem annars getur glatast í einföldun opinberrar umræðu.

Ef menntun leggur áherslu á gagnrýna hugsun og félagslega þátttöku styrkist félagslegt net samfélagsins. Sterk tengsl, traust og virk þátttaka geta dregið úr kostnaði sem annars lendir á velferðar- og heilbrigðiskerfi. Fyrirbyggjandi samfélag er einfaldlega ódýrara og heilbrigðara en viðgerðarsamfélag.

Nýsköpun ætti því ekki fyrst og fremst að beinast að hámarksgróða, heldur að uppbyggingu stoða sem styrkja samfélagið til lengri tíma. Hagnaður getur fylgt í kjölfarið en hann ætti að vera afleiðing, ekki markmið.

Rannsóknir benda til þess að sterkt velferðarsamfélag hafi raunverulegt efnahagslegt gildi. Óörugg samfélög eyða meira í löggæslu, eftirlit og viðbrögð við heilbrigðis- og félagslegum krísum. Örugg samfélög geta hins vegar beint meiri orku og fjármagni í framleiðslu, sköpun og nýsköpun (Knack, S., & Keefer, P. 1997)

Spurningin er því einföld: Viljum við verja sífellt meiri fjármunum í að bregðast við afleiðingum í eftirlit, löggæslu og krísuviðbrögð eða í aðferðir sem auka líkur á jákvæðri félagslegri hegðun, sterkari samfélagslegum tengslum og betri líkamlegri og andlegri heilsu?

Heimildir

Dittmar, H., & Isham, A. (2022). Materialistic value orientation and wellbeing. Current Opinion in Psychology, 46, 101337. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2022.101337

Gilens, M. (2012). Affluence and Influence: Economic Inequality and Political Power in America. . https://doi.org/10.5860/choice.50-4709.

Knack, S., & Keefer, P. (1997). Does Social Capital Have an Economic Payoff? A Cross-Country Investigation. The Quarterly Journal of Economics, 112, 1251-1288. https://doi.org/10.1162/003355300555475