Að vera upp á aðra kominn: Hugleiðingar ör­yrkja

Ég er öryrki og hef verið til 27 ára. Ég tel mig ágætlega kunnuga málefnum öryrkja og ætla því að blanda mér í umræðuna um launavísitölufrumvarpið svokallaða sem nú er til meðferðar á Alþingi. Enn og aftur eru öryrkjar í eldlínunni, að berjast fyrir kjörum sínum, og nú hefur stjórnarmeirihlutinn lagt við hlustir og lagt fram frumvarp til breytingar á lögum um almannatryggingar sem gætu þýtt hugsanlegar kjarabætur fyrir lífeyristaka. Því fagna vitaskuld öryrkjar og aðrir lífeyristakar, en ég hugsi yfir hörkunni í umræðunni og neikvæðum áhrifum hennar á ímynd þeirra.

En hvað er að vera öryrki? Í íslenskri nútímaorðabók er orðið ör-yrki skilgreint sem sá sem hefur skerta starfsgetu. Við skulum hafa í huga að öryrkjar eru fatlað fólk og fólk með langvinna sjúkdóma sem gerir það óvinnufært, stundum að hluta, stundum um hríð en stundum alla ævi, það fer eftir eðli fötlunarinnar eða sjúkdómsins.

Atvinnulífið hefur hingað til ekki beint sóst eftir vinnuframlagi fatlaðs fólks eða aðlagað sig að þörfum þess. Um það snýst málið líka. A lmannatryggingar, samtryggingarkerfið okkar, á að sjá fólki fyrir framfærslu þegar svo háttar til í lífi þess og á það viljum við treysta. Að framfærslan sé næg svo mannsæmandi sé.

Greiðslur eiga að tengjast launavísitölu

Loksins er kominn stjórnarmeirihluti sem leggur við hlustir og hefur ákveðið að grípa til aðgerða. Margir þeir sem hafa skilning á stöðu öryrkja í samfélaginu segja launavísitölufrumvarpið réttláta kjarabót.

En um hvað snýst deilan? Um er að ræða stöðvun kjaragliðnunar á milli lífeyris almannatrygginga og launa.Frumvarpið kveður á um að tengja lífeyri almannatrygginga við launavísitölu í stað launaþróunar. Þetta er gert til að koma framvegis í veg fyrir slíka gliðnun. Um þetta hefur styrinn staðið síðustu vikur og margir viðrað sína skoðun, bæði með og á móti. Ég er í með-liðinu, skiljanlega. Þegar tveir deila er eðlilegt að sínum augum líti hvor á silfrið. Hvor rekur sína hagsmunabaráttu.

Stefnir fjárhag ríkisins ekki í hættu

Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra, sem er hagfræðingur eins og margir þeir sem hafa blandað sér í umræðuna, segir að frumvarpið endurspegli pólitík stjórnarflokkanna. ,,Fólk getur haft misjafnar pólitískar skoðanir. Þetta er okkar forgangsröðun. Við gætum notað fjármagnið í annað. En við viljum gjarna að þessir hópar, öryrkjar og eldri borgarar, sitji ekki eftir þegar aðrir hópar hækka í samfélaginu.“ Annar hagfræðingur, fjármála- og efnahagsráðherrann, Daði Már Kristófersson, tekur undir og segir:„Það er hins vegar þannig að bætur almannatrygginga drógust verulega afturúr. Það var orðinn mikill munur og kjörin mjög léleg.“(RÚV, 10. feb).

Aðrir hagfræðingar eins Gylfi Magnússon, hagfræðingur, prófessor við Háskóla Íslands og fyrrverandi efnahags- og viðskiptaráðherra, er á sömu línu og ríkisstjórnin: „Það er ekki nokkur leið að fá það út að þetta stefni fjárhag ríkisins í hættu, upphæðirnar sem um ræðir eru það lágar í samhengi við rekstur ríkisins.” (Visir, 19. feb)

Um neikvæða ímynd öryrkja

Það er eitt í viðbót sem ég er hugsi yfir og það er ímynd öryrkja. Öryrkjar eru fatlað fólk og langveikt en slikjan yfir orðinu hefur alltaf verið frekar neikvæð. Mér fannst það reyndar hafa lagast aðeins hin síðari ár en í umræðunni undanfarnar vikur hefur sú tilfinning mín ágerst að neikvæðni hafi aukist í garð öryrkja sem og sú skoðun að öryrkjar séu bara húðlatar afætur á kerfinu. Slíkar skoðanir mega ekki festa rætur því að kerfi almannatrygginga á að grípa þá sem eru fatlaðir og langveikir og veita sanngjarna og eðlilega framfærslu.

Örorkulífeyrir er stjórnarskrárvarinn réttur þess sem hefur ekki tök á að framfleyta sér og sínum með öðrum hætti. Auðvitað myndu öryrkjar ekki vilja vera upp á aðra komnir sama hvaða nafni kerfið heitir. En stundum verður ekki hjá því komist og við kærum okkur ekki um þá stimplun sem því gæti fylgt.Um samtryggingarkerfið verður að ríkja almenn sátt. Það veit enginn hvenær hann þarf á því að halda.

Höfundur er kennari, blaðamaður og öryrki.