Þrír hópar sem myndu hagnast mest á aðild Ís­lands að Evrópu­sam­bandinu

Framundan er þjóðaratkvæðagreiðsla um framhald aðildarviðræðna við Evrópusambandið. Í ljósi þess er rétt að velta fyrir sér hvaða hópar á Íslandi myndu að öllum líkindum hagnast mest til lengri tíma á aðild Íslands að Evrópusambandinu umfram aðild að hinu Evrópska efnahagssvæði (EES)? Ef horft er til stöðunnar í dag hníga sterk rök að því að það væru þrír hópar: Í fyrsta lagi íslenskt atvinnulíf, í öðru lagi fólk og fyrirtæki sem skulda og í þriðja lagi fólk sem býr utan höfuðborgarsvæðisins.

Atvinnulífið: stöðugleiki og áhrif

Íslenskt atvinnulíf starfar nú þegar að miklu leyti innan regluramma Evrópusambandsins í gegnum EES-samninginn. Eins og við sáum hinsvegar síðasta haust, þegar umræðan um verndaraðgerðir Evrópusambandsins vegna kísilmálms stóð sem hæst að þá er það ekki trygging fyrir því að litið sé á íslensk fyrirtæki sem fullgildan aðila að þeim ráðstöfunum sem snerta fyrirtæki á þessum markaði. Full aðild myndi því færa íslensku atvinnulífi aukinn fyrirsjáanleika, öryggi, stöðugleika og traust. Sameiginlegur gjaldmiðill, tollfrjáls markaður og aukið traust fjárfesta hefur reynst lykilatriði fyrir fyrirtæki innan sambandsins. Reynslan sýnir að ríki sem ganga inn hafa yfirleitt notið aukinnar erlendrar fjárfestingar, lægri viðskiptakostnaðar og sterkari tengsla við evrópskan markað.

Fyrirtæki hér á landi fylgja stórum hluta þeirra reglna sem gilda á innri markaði Evrópu, þannig að það væri óverulegt ef nokkuð sem bætast myndi við af því við fulla aðild. En Íslendingar hafa hins vegar lítil sem engin áhrif á mótun þessara reglna. Með aðild myndi þetta breytast. Ísland hefði fulltrúa við borðið þar sem reglurnar eru mótaðar – í ráðherraráði, nefndum og Evrópuþinginu – líkt og önnur smáríki á borð við Möltu, Eistland eða Slóveníu. Þetta gæti reynst lykilatriði fyrir íslenskt atvinnulíf; að geta komið sínum hagsmunum að borðinu strax á undirbúningsstigi löggjafar og fylgt þeim eftir í gegnum allt ferlið. Þau gætu einnig gengið að því vísu að stofnanir Evrópusambandsins stæðu fullan vörð um hagsmuni þeirra á óvissutímum í alþjóðaviðskiptum, þar sem þau væru innandyra, en ekki utan. Ef horft er til langs tíma, gætu ofangreindir þættir þýtt gríðarlegan fjárhagslegan ávinning fyrir íslensk fyrirtæki - ávinning sem myndi muna um og skipta sköpum - fyrir íslenskt atvinnulíf og þar með samfélag.

Fólk og fyrirtæki sem skulda: lægri vextir og stöðugri gjaldmiðill

Annar hópur sem myndi líklega finna skýrt fyrir langtímabreytingum er fólk og fyrirtæki sem eru skuldsett.

Íslenskt hagkerfi býr við tiltölulega háa vexti í alþjóðlegum samanburði og hefur gert það nánast alla tíð. Ástæðan er meðal annars smæð gjaldmiðilsins, sveiflukennd efnahagsþróun og sú áhætta sem fylgir krónunni. Með upptöku evrunnar myndi Ísland verða hluti af miklu stærri og stöðugri fjármálamarkaði en er til staðar í kringum íslensku krónuna. Vextir á húsnæðislánum og fyrirtækjalánum í evrulöndum eru almennt mun lægri en þeir sem Íslendingar þekkja.

Fyrir heimili með húsnæðislán eða fyrirtæki sem fjárfesta til lengri tíma getur slíkur munur skipt feykilega miklu máli. Lægri vextir þýða einfaldlega minni greiðslubyrði og meiri fyrirsjáanleika. Í stað þess að greiða upp húsin sín þrefalt til fjórfalt, eins og raunin er á Íslandi í dag, myndi fólk búa við eðlilega uppgreiðslubyrði, eins og þau sem búa á og taka lán í evrum á evrusvæðinu gera í dag. Það munar um minna þegar horft er á ævitekjur fólks. Það væri hægt að kaupa sumarbústað í Grímsnesi og hús á Spáni, bara fyrir mismuninn!

Landsbyggðirnar: öflug byggðastefna

Þriðji hópurinn sem myndi líklega hagnast mest til langs tíma er fólk utan höfuðborgarsvæðisins.

Eitt stærsta útgjaldasvið Evrópusambandsins eru svokallaðir byggðaþróunar- og samheldnissjóðir (e. Regional Development and Cohesion Funds). Þeir eru sérstaklega ætlaðir til að styðja við svæði sem búa við mikið dreifbýli, langar vegalengdir eða takmarkaðan markað. Þessir sjóðir hafa víða í Evrópu fjármagnað samgöngubætur (mörg okkar hafa séð skiltin með Evrópusambandsfánanum við þjóðbrautir í Evrópulöndum), stafræna innviði, nýsköpun og atvinnuuppbyggingu, háskóla og rannsóknastarf og græn orkuskipti og sjálfbærni. Fyrir land eins og Ísland, með stórt og erfitt landssvæði, ófyrirsjáanlegt veðurfar, vanþróaða samgönguinnviði, fátt fólk, dreifða byggð og miklar vegalengdir, gætu slíkir sjóðir orðið öflug viðbót við innviðafjárfestingu og byggðaþróun og gætu í raun skipt sköpum fyrir framtíð dreifðari byggða, eins og þeir hafa gert víða um álfuna.

Stundum hefur gætt nokkurs ótta varðandi afdrif sjávarútvegs og landbúnaðar innan Evrópusambandsins og er sá ótti uppspretta mjög umfangsmikils hræðsluáróðurs andstæðinga aðildar. En það er nú þegar ljóst að þær tvær atvinnugreinar verða áhersluþáttur í aðildarviðræðum við sambandið og engin ástæða er til að ætla að þær muni bera skarðan hlut frá borði í þeim. Þvert á móti má gera ráð fyrir að þær muni eflast og styrkjast, miðað við þær forsendur sem gilda um viðskiptalíf og atvinnugreinar hinna dreifðu byggða innan Evrópusambandsins almennt. T.d. hefur verndun og viðgangur evrópsks landbúnaðar verið eitt af höfuðmarkmiðum Evrópusamstarfsins nánast frá upphafi og engar líkur á að það breytist. Jú, evrópskir bændur eru þekktir fyrir að kvarta yfir sínum hlut og sturta mykju og rotnum tómötum á göturnar í París og Brussel. En er líklegt að staða þeirra væri betri ef ekki væri fyrir Evrópusambandið og hinn umfangsmikla stuðning þess við evrópskan landbúnað? Ég vil leyfa mér að efast um það. Þannig að þegar íslenskur landbúnaður er kominn inn fyrir þann múr, er líklegt að hagur hans muni fremur vænkast en hitt og veitir nú ekki af!

Varðandi sjávarútveg er ákaflega líklegt að fyrsti framkvæmdastjóri Íslands innan sambandsins yrði sjávarútvegsstjórinn. Það kemur til vegna þess að ekkert annað ríki sambandsins hefur treyst eins mikið á þá atvinnugrein og Íslendingar. Ekkert. Og langt frá því! Sjávarútvegur er alger aukabúgrein í nánast öllum Evrópusambandsríkjum, ekki síst eftir að Bretar gengu út úr sambandinu. Einnig, miðað við fyrirferð þeirrar atvinnugreinar hér á landi og góða reynslu okkar af sjávarútvegi er líklegt að við gætum haft mótandi áhrif á stefnu sambandsins í sjávarútvegsmálum til framtíðar og að íslenskir ríkisborgarar yrðu í lykilstöðum og -störfum til frambúðar innan sjávarútvegssamstarfs álfunnar.

Umræða sem þarf að taka

Líklegt er að við myndum öll, sem neytendur, finna fljótt fyrir lægra vöruverði hér á landi ef að kæmi til Evrópusambandsaðildar, enda yrði allur innflutningur frá löndum sambandsins tollfrjáls. Ef við hinsvegar spyrjum hvaða sérstöku hópar myndu hagnast mest á Evrópusambandsaðild til langs tíma miðað við þær forsendur sem uppi eru í dag, þá benda líkindin fyrst og fremst í þrjár áttir. Það væru atvinnulífið, fólk sem skuldar og landsbyggðirnar.

Hvernig ramminn utan um mögulega Evrópusambandsaðild Íslands verður ræðst í aðildarviðræðum. Aðildarviðræður ganga meðal annars út á að tryggja þá langtíma hagsmuni sem eru reifaðir hér fyrir ofan. Í boðaðri þjóðaratkvæðagreiðslu þann 29. ágúst næstkomandi verða greidd atkvæði um að halda þeim viðræðum áfram og ljúka þeim með aðildarsamningi sem þjóðin fær þá tækifæri til að greiða atkvæði um. Við Íslendingar höfum engu að tapa og allt að vinna með því að segja ,,já” í þjóðaratkvæðagreiðslunni í ágúst.

Höfundur er formaður Evrópuhreyfingarinnar