Evrópusambandssinnar - það er bannað að plata!

Birgir Finnson skrifar 8. mars 2026 19:33

Það muna allir eftir fleygum orðum núverandi forsætisráðherra í aðdraganda síðustu kosninga, þegar hún lýsti því yfir að Evrópusambandsumsókn væri ekki á teikniborðinu og bætti svo við að það væri "bannað að plata". Evrópusambandssinnar virðast hinsvegar ekki hafa fengið memóið, því þessa dagana fylla þeir fjölmiðla með blekkingum ýmiskonar og rangfærslum í viðleitni sinni að afla málstaðnum fylgis. Tvær þær langlífustu eru t.d. "Kíkjum í pakkann!" og "Fáum sæti við borðið!" - hvoru tveggja afbakanir á sannleikanum sem spretta þó upp aftur og aftur sama hversu oft þær eru leiðréttar og afhjúpaðar sem draumórar eða hreinar blekkingar.

Öllu dýpra er þó sokkið þegar reynt er að telja þeim fjölmörgu sem áhyggjur hafa af hækkandi verðbólgu, himinháum stýrivöxtum, botnfrosnum fasteignamarkaði og síversnandi skuldastöðu heimilanna trú um að með inngöngu í Evrópusambandið leysist öll þessi vandamál og fleiri með upptöku töframeðalsins "evrunnar". Þessi tiltekna blekking, sem virðist vísvitandi gera út á áhyggjur og vonleysi fólks yfir ástandi Íslenska hagkerfisins, birtist t.d. í greininni "Þrír hópar sem myndu hagnast mest á aðild Íslands að Evrópusambandinu" sem Magnús Magnússon, formaður Evrópuhreyfingarinnar, ritaði á Vísi þann 7. mars.

Þar er framtíð þeirra sem skulda, sama hvort það eru húsnæðislán eða annað, dregin upp í rósrauðu ljósi þar sem fullyrt er að upptaka evrunnar muni lækka vexti og verðbólgu, keyra greiðslubyrðina niður í gólf og gera öllum kleyft að kaupa sér hús á Spáni eða sumarbústað í Grímsnesi … og því sé fráleitt annað en að drífa sig í Evrópusambandið sem fyrst.

Þarna er þó minna en hálfur sannleikurinn sagður, og þetta því í besta falli þekkingarleysi og í versta falli vísvitandi blekking, því staðreyndin er sú að jafnvel þótt Ísland kjósi að ganga í Evrópusambandið þá fylgir upptaka evrunnar nefninlega ekki sjálfkrafa í kjölfarið, hvað þá minni verðbólga og lægri greiðslubyrði.

Það gilda sérstök skilyrði - og ströng - um upptöku evrunnar og það er bara alls ekki nóg eitt og sér að óska eftir inngöngu í Evrópusambandið. Til að fá að taka upp evruna þarf ríki að uppfylla hin svonefndu "Maastricht skilyrði", sem þýðir í einföldu máli að eftir að Evrópusambandið hefur samþykkt aðildarumsóknina þá þarf viðkomandi ríki að sanna að það hafi stjórn á hagkerfi sínu áður en það fær leyfi til að taka upp evruna og ganga í evruhagkerfið. Skilyrðin eru mörg og of langt mál að fara ítarlega í þau hér, en ég vil þó minnast á tvö þeirra: annars vegar má verðbólga viðkomandi ríkis ekki vera meira en 1.5 prósentustigi ofar meðalverðbólgu í þeim 3 Evrópusambandsríkjum þar sem verðbólgan er lægst og hins vegar mega vextir af langtímalánum ekki vera meira en 2 prósentustigum ofar meðal-langtímavaxta í þeim 3 Evrópusambandsríkjum þar sem langtímavextir eru lægstir.

Með öðrum orðum og miðað við nýjustu tölur: jafnvel þótt ímynduð umsókn Íslands um aðild að Evrópusambandinu yrði samþykkt strax í dag, þá þyrfti Ísland engu að síður að ná langtímaverðbólgu úr 5.2% og niður fyrir 2.3% og óverðtryggðum langtímavöxtum (t.d. á húsnæðislánum) úr 9.5% og niður fyrir 5.1% - og þetta þyrfi að gera áður en Ísland fengi leyfi til að taka upp evruna. Það sjá allir í hendi sér hversu langan tíma þetta gæti tekið, ekki síst ef með völdin fer ríkisstjórn sem hefur greinilega gefist upp á verkefninu og játað sig sigraða - ríkisstjórn sem hefur týnt sleggjunni, gleymt planinu og lætur í afneitun sinni hagkerfið og afkomu heimilanna reka á reiðanum.

Það eru dæmi um að það hafi jafnvel tekið ríki áratugi að ná að uppfylla skilyrðin. T.d. gekk Írland í Evrópusambandið árið 1973 en tók ekki upp evruna fyrr en árið 1999, eða 26 árum síðar. Það tók Grikkland 20 ár, Búlgaríu 19 ár og Spán og Portúgal 13 ár að fá leyfi til að taka upp evruna eftir að þessi ríki gengu í Evrópusambandið; það tók Litháen 11 ár, Króatíu og Lettland 10 ár o.s.frv., því þetta er alls ekki auðvelt og einfalt verkefni. Mörg ríki í sambandinu, t.d. Ungverjaland, Rúmenía, Svíþjóð, Tékkland, Danmörk og Pólland, eru ýmist ekki enn búin að uppfylla skilyrðin eða hafa kosið að taka ekki upp evruna til að missa ekki alla stjórn á hagkerfum sínum.

Þannig að til að fá leyfi til að taka upp evruna þá er ekki nóg að sækja um aðild að Evrópusambandinu heldur þarf Ísland fyrst að ná stjórn á langtímaverðbólgu og langtímavöxtum - verkefni sem getur hæglega tekið áratug eða meira. Ekki er fráleitt að segja að þegar Ísland er loks komið á þann stað með hagkerfið að við megum fá að taka upp evruna, þá höfum við einfaldlega ekki lengur þörf fyrir hana.

Það er því ekki mikill mannsbragur að því að reyna að blekkja áhyggjufullan og skuldum hlaðinn almenning til að halda að með því einu að kjósa "Já" við Evrópusambandinu þá komi bara sjálfkrafa í kjölfarið evran, minni verðbólga, lægri vextir, lægri greiðslubyrði og sumarhús í Grímsnesinu fyrir alla.

Eða eins og forsætisráðherra orðaði það fyrir síðustu kosningar, þegar hún fullyrti að Evrópusambandsumsókn væri ekki á borðinu: "Það er bannað að plata".