Opið bréf til um­hverfis­ráð­herra

Ungir umhverfissinnar setja stóra athugasemd við fyrirhugaðar breytingar umhverfisráðherra á raforkulögum og ummæli hans um að framkvæmdir til aukinnar orkuframleiðslu geti hafist áður en samkomulag við landeigendur hafi náðst eða eignarnám farið fram.

Á Íslandi er hlutfall endurnýjanlegrar orku í heildarnotkun 89,7% (Hagsstofa Íslands, 2025). Engu að síður hefur öll orkuframleiðsla, einnig endurnýjanleg, ýmis áhrif á bæði umhverfi og samfélag. Þar af leiðandi er mikilvægt að ákvarðanataka og áætlanir séu vel ígrundaðar og fari eftir lögum og reglum. Sé þörf á að fara í frekari framkvæmdir til orkuöflunar liggur það beint við að það sé gert í góðu samstarfi við íbúa á svæðinu og landeigendur þá sérstaklega.

Þegar kemur að samfélagslegum þáttum og orkuframleiðslu hafa ýmsar rannsóknir sýnt fram á mikilvægi og kosti þess að heimafólk taki virkan þátt í ákvarðanatöku í kringum framkvæmdir og uppbyggingu á orkuinnviðum. Orkufyrirtækjum og yfirvöldum ber að hlusta og taka til greina viðhorf samfélagssins á þeim svæðum þar sem eru fyrirhugaðar orkuframkvæmdir. Heimafólk hefur mikla þekkingu og tengingu við sitt svæði, sem yfirvöld og fyrirtæki hafa ekki. Athugasemdir og skoðanir heimafólks eru því einstaklega mikilvægar til að auðlindum og landsvæði sé stjórnað á sem sanngjarnastan máta og þjóni öllum aðkomandi aðilum vel. Gott og heilbrigt samstarf og samtal við heimafólk leiðir til betri lausna í orkumálum þar sem lýðræði og eignaréttur landeigenda gildir.

Loftslagsbreytingar eru yfirvofandi og vissulega þarf að skipta út óendurnýjanlegum orkugjöfum líkt og olíu og gasi fyrir endurnýjanlega orkugjafa. Engu að síður skiptir gríðarlega miklu máli að endurnýjanleg orkuframleiðsla fari fram á sem umhverfissvænasta hátt og kostur er á og á svæðum þar sem rask hefur hve minnst áhrif. Tilllögur að nýjum orkukostum fara í gegnum ákveðin ferli þar sem allir þessir þættir eru vegnir og metnir. Ef á að hraða á þessum ferlum er hætta á að mikilvæg atriði séu ekki tekin með í útreikninginn. Endurnýjanleg orkuframleiðsla sem brýtur í bága við náttúruvernd og samfélagslegt lýðræði getur ekki talist sjálfbær. Orkuframleiðsla verður að taka tillit til allra þessara þátta. Að keppast um að auka framboð raforku til að flýta fyrir orkuskiptum á kostnað umhverfisins og réttinda landeigenda fer þvert gegn almennri skynsemi og skortir verulega langtímasýn.

Það er óhugnaleg þróun að umhverfisráðherra telji að eignarétt landeigenda eigi ekki að virða og að eignarnámsbætur séu besta lausnin. Ef lýðræðislegur eignarréttur er tekinn í burtu er líklegt að ágreiningar muni aðeins færast í aukana en ekki öfugt. Við viljum minna ráðherra á að sem sitjandi umhverfisráðherra er það hans hlutverk að vernda umhverfið, meðal annars þegar kemur að orkumálum. Þessi hagsmunaárekstur innan ráðuneytisins verður því miður aldrei til þess fallinn að málefnum umhverfisins verði sinnt af heilum hug.

Ungir umhverfissinnar hvetja Jóhann Pál Jóhannsson til að endurhugsa áætlanir sínar um breytingar á raforkulögum.

Ragnhildur Elín Skúladóttir, meðlimur í náttúruverndarnefnd Ungra umhverfissinna og ungmennafulltrúi Íslands hjá Sameinuðu Þjóðunum á sviði sjálfbærrar þróunar og Jóhanna Malen Skúladóttir, samskiptafulltrúi Ungra umhverfissinna.