Viltu vita?

Undanfarna þrjá áratugi eða svo hefur Ísland verið aðili að Evrópska efnahagssvæðinu, EES, í gegnum samning með sama nafni. ,,EES“ er samningur á milli Íslands og ESB, þar sem nú eru 27 þjóðir. ESB er ríkjasamband sjálfstæðra og fullvalda ríkja. Ekkert ríki sem hefur gengið í sambandið hefur hvorki tapað fullveldinu, sjálfstæðinu, né auðlindum sínum. Margir segja að EES-samningurinn sé einn besti samningur sem Ísland hefur gert, en í honum felst ekki full aðild að ESB. Hann snýst meðal annars um næstum tollfrjálsan aðgang að Innri markaði ESB og það sem kallað er ,,fjórfrelsi.“

Listin að frysta - fyrir sérhagsmuni

Í kjölfar efnahagshrunsins 2008 (þegar Ísland fór næstum á hausinn) var ákveðið að sækja um aðild að ESB og samningaviðræður hófust i framhaldinu. Umsókn var afhent sumarið 2009 og viðræður hófust ári síðar. Þær stóðu til 2013, þegar ný ríkisstjórn, með vond stefnumál sendi bréf til Brussel og ákvað að frysta viðræðurnar við ESB. Þetta var ríkisstjórn sem stjórnaðist af sérhagsmunum, en ekki almannahagsmunum. Umrætt bréf var sent vorið 2015.

Árið 2013 gekk Króatía inn í ESB og er landið nýjasta aðildarríki ESB. Króatía var hluti af gömlu Júgóslavía og gekki í gegnum borgarastríð árin 1991-1995, þegar Júgóslavía liðaðist í sundur. Það var versta stríð í Evrópu eftir seinni heimsstyrjöld, þangað til Pútín réðist með her sinn inn í Úkraínu árið 2022.

Smáþjóð í leit að stöðugleika

Króatía, sem er ein af smáþjóðunum í ESB, með um fjórar milljónir íbúa, tóku upp evruna í ársbyrjun 2023. Frá fullri aðild og upptöku evrunnar hafa vextir stórlækkað í landinu. Til hagsbóta fyrir bæði ríkið sjálft, almenning og fyrirtæki. Fjárfestingar hafa einnig stóraukist frá aðild, eða um 17 milljarða evra (um 2500 milljarðar ísk). Meðal annars í almennum innviðum og tækni. Stýrivextir á Evrusvæðinu eru nú um 2%, eða næstum fjórfalt lægri en hér á landi. Stöðugleiki hefur því aukist verulega í Króatíu.

Á Íslandi eru hins vegar hæstu stýrivextir á Norðurlöndum og þó víðar væri leitað. Innviðaskuld svokölluð nemur fleiri hundruð milljörðum. Á sama tíma gera mörg helstu stórfyrirtæki Íslands upp í erlendri mynt, mörg í evrum, til að sleppa við vankanta krónunnar. Það fær almenningur hins vegar ekki að gera. Sumir eru bara jafnari en aðrir hér á skerinu.

Þitt eigið þjóðaraatkvæði

Þann 29.ágúst gefst Íslendingum færi á að segja já eða nei við því hvort halda skuli áfram aðildarviðræðum við ESB, taka upp þráðinn að nýju. Þegar dagsetningin var tilkynnt fór nánast allt á hvolf; allar gömlu skotgrafirnar voru mannaðar aftur, stærsta mögulega rykskýi þyrlað upp. Nánast öll tæki og tól til falsana, upplýsingaóreiðu, hálf-sannleiks og fleiri slíkra fyrirbæra voru sett í gang. Sumir fjölmiðlar nánast froðufella yfir þessu og eiga mjög erfitt með sig.

Umræðukerfin og umræðuumhverfið hefur gjörbreyst á þeim tíma frá því að viðræður við ESB voru frystar. Í þeim efnum blasir við nýr veruleiki, sem samfélagið verður að takast á við. Í því felst ákveðin áskorun.

Gervigreind var meðal annars ekki til þegar viðræðurnar fóru í frost, en nú tröllríður hún öllu og hefur snarhækkað ,,ruglingsfaktorinn“ í umræðunni. Margir vita hreinlega ekki hverju á að trúa lengur. Þetta grefur undan lýðræðinu og því miður er það sem kallast ,,réttar upplýsingar“ kannski að verða svokölluð ,,skortvara“ - hver veit? Vonum þó ekki.

Gaman að tala saman

En langar þig ekki, lesandi góður, að vita hvað gæti komið út úr aðildarviðræðum við ESB? Það gæti nefnilega verið margt forvitnilegt sem þær viðræður gætu leitt fram. Í slíkum viðræðum setja báðir aðilar fram sín markmið og síðan er reynt að ná sameiginlegri niðurstöðu. Og það er gert, hér eru ekki á ferðinni einhverjir ,,dílakallar“ – sem eru að drepast úr frekju og yfirgangi. Viðræður miða að því að aðilar séu sáttir og finni sameiginlegar lausnir. Embættismenn beggja aðila vinna saman að því að ná lendingu á hinum ýmsu málasviðum, allt frá landbúnaði, til loftslagmála, verslunar og viðskipta. ESB er eitt mesta viðskiptaveldi heims og er stöðugt að gera nýja viðskiptasamninga, nú síðast við Ástralíu.

Unnið er með svokallað ,,kafla“ og þeim lokað þegar þeir eru afgreiddir. Hver kafli inniheldur ákveðin málasvið. Á sínum tíma var Ísland þegar búið að loka 11 köflum og opna 27, þegar Framsóknarmenn og Sjálfstæðismenn skelltu í lás. Alls eru kaflarnir 35 talsins og var þetta því komið vel á veg.

Vitneskja er spennandi

Það væri alveg ótrúlega spennandi að mati höfundar að fara í aðildarviðræður og sjá hverju íslensk stjórnvöld og ráðamenn í ESB myndu stilla fram. Ég vil vita. Þetta væri pínulítið eins og að horfa á matarborð, þar sem væru nýir réttir í boði, ekki bara sama jukkið. Ok, sumir vilja bara halda í það, alltaf þannig. En langar þig, lesandi góður, ekki að vita? Höfum við einhverju að tapa á því?

Og ekki láta einhverja ódýra lýðskrumara á hinum ýmsu miðlum eða stöðum hræða þig (þeir munu reyna að gera það); stattu á eigin fótum, aflaðu þér góðra upplýsinga og kynntu þér málið á eigin spýtur. Þú getur það vel, það er á hreinu.

Í því sambandi bendi ég þér til dæmis á eftirfarandi; Evrópuvefinn, Evrópustrauma og Evrópuhreyfinguna. Þá er nýopnaður vefur sem kallast ESBvaktin, sem fylgist með umræðunni um Evrópumál og fullyrðingum í sambandi við hana. Sumt sem sagt er, er því miður bara hreint bull. ,,Vaktin“ er gott og þarft framtak sem miðar að því að minnka upplýsingaóreiðuna og veita almenningi réttar upplýsingar.

Umræðan er komin á fullt á öllum miðlum, bæði á alvöru miðlum sem og miðlum sem hafa ekkert með hvorki alvöru blaðamennsku né alvöru upplýsingamiðlun að gera. Því gildir að nota toppstykkið og gleypa ekki allt hrátt. Gangi þér vel!

Höfundur er stjórnmálafræðingur.