Látum fiskhjallana standa

Þegar ég ek inn í Ólafsfjörð, sama hvaðan ég kem, úr Héðinsfjarðargöngum eða fyrir Múlann, þá er alltaf sama stundin sem segir mér að ég sé kominn heim. Það er ekki skiltið, ekki kirkjan, ekki einu sinni fjöllin. Það eru fiskhjallarnir norðan við Kleifarveg, þessir gráu, veðurbitnu grindur sem standa eins og beinagrind úr öðrum tíma niður við ósinn.

Nú á að rífa þá. Sveitarfélagið Fjallabyggð hefur auglýst eftir eiganda hjallanna og boðar að þeir verði fjarlægðir í hreinsunarátaki „til að fegra svæðið". Frestur til að gera tilkall rennur út 1. maí. Ég bið fólk um að staldra við áður en sú dagsetning líður hjá í þögn.

Hjallar eru ekki rusl. Þeir eru heimild.

Ég er fæddur og uppalinn á Ólafsfirði og hef starfað árum saman við sjávarútveg og lífefnaiðnað sem byggir á honum úti um allan heim en stærsta hluta minnar starfsævi hef ég varið í Bandaríkjunum. Og ég get sagt ykkur þetta: Það sem við seljum ytra er ekki bara varan. Það er sagan. Það er sú staðreynd að hér á landi hefur fólk kunnað að verka fisk undir beru lofti í þúsund ár, að vindurinn og saltið og kuldinn eru hluti af framleiðslukeðjunni, að þetta er menning en ekki bara atvinnugrein.

Hjallar eins og þeir við ósinn eru nákvæmlega þessi saga, gerð úr timbri og vír. Þeir standa þar sem þeir standa vegna þess að þar hefur vindurinn rétta átt, þar hefur þurrkunin gengið vel í aldaraðir. Að rífa þá er ekki að fegra. Það er að má út.

Minjastofnun þarf að koma að málinu

Þegar ég heyrði af áformum sveitarfélagsins hafði ég samband við Minjastofnun Íslands til að spyrjast fyrir um stöðu hjalla af þessari gerð. Svarið kom mér ekki á óvart: fiskhjallar eru að hverfa um allt land, og í hvert skipti sem einn þeirra hverfur án skráningar tapast heimild sem ekki verður endurheimt. Mannvirki af þessu tagi geta fallið undir vernd samkvæmt lögum um menningarminjar, en til þess þarf einhver að spyrja, og einhver að svara, áður en jarðýtan kemur, ekki eftir á.

Það er óljóst hvort sveitarfélagið hefur formlega óskað eftir mati Minjastofnunar áður en ákvörðun var tekin um að fjarlægja hjallana. Ég tel að slíkt mat eigi að liggja fyrir opinberlega áður en lengra er haldið. Þetta er ekki skriffinnska. Þetta er lágmarksvirðing við þá sögu sem hjallarnir geyma.

Hvað heldur fólk að ferðamaðurinn sé að leita að?

Í Fjallabyggð höfum við byggt upp ferðaþjónustu sem lifir á því sem er ekta. Síldarminjasafnið á Siglufirði fékk ekki Evrópuverðlaun Europa Nostra fyrir að vera fágað og hreint, heldur fyrir að varðveita grófa, saltlyktandi, sanna sögu staðarins. Fólk kemur hingað norður vegna þess að hér er eitthvað sem það finnur hvergi annars staðar í Evrópu: lifandi samband milli byggðar og hafs.

Fiskhjallar við ós eru ekki lýti á því landslagi. Þeir eru landslagið. Ferðamaðurinn sem stoppar bílinn og tekur mynd af þeim á leið inn í bæinn er ekki að mynda rusl. Hann er að mynda ástæðuna fyrir því að hann kom.

Kosningar eftir mánuð: hvar standa framboðin?

Það er ekki tilviljun að ég skrifa þessa grein núna. Eftir mánuð ganga Fjallabyggðarbúar að kjörborðinu. Þá velur fólk ekki bara nöfn á lista. Það velur framtíðarsýn fyrir bæinn, hvernig við umgöngumst söguna okkar, hvernig við byggjum upp ferðaþjónustu, og hvað við teljum að sé „fegrun".

Ákvörðun um fiskhjallana við ósinn er tekin á vakt þeirra sem nú sitja, en hún mun lifa langt fram yfir kjördag. Þess vegna skora ég á öll framboð í Fjallabyggð, hvort sem það er Jafnaðarmannafélagið og óháðir, sjálfstæðismenn, eða önnur framboð sem koma fram á næstu vikum, að taka formlega afstöðu til málsins áður en 1. maí rennur upp.

Þetta eru spurningarnar sem kjósendur eiga rétt á að fá svör við:

Styður framboðið að hjallarnir við ósinn verði fjarlægðir eins og nú er áformað, eða að þeir verði varðveittir?

Mun framboðið beita sér fyrir því að formlegt mat Minjastofnunar Íslands verði fengið áður en nokkuð er rifið?

Hvernig sér framboðið fyrir sér samspil menningararfs, ásýndar bæjarins og ferðaþjónustu á næsta kjörtímabili, með konkret dæmum, ekki almennum frösum?

Er framboðið tilbúið að fresta aðgerðum fram yfir kosningar svo að nýkjörin sveitarstjórn fái að taka ákvörðunina með lýðræðislegu umboði?

Ég bið um skrifleg svör. Ekki „við skoðum málið", heldur afstöðu. Kjósendur í Ólafsfirði og á Siglufirði eiga skilið að vita fyrir kjördag hvort atkvæði þeirra muni standa með hjöllunum eða gegn þeim.

Spurningar sem þarf að svara áður en jarðýtan kemur

Áður en sveitarstjórnin heldur þessu máli áfram finnst mér sanngjarnt að eftirfarandi liggi fyrir opinberlega:

Hefur formlegt mat Minjastofnunar Íslands verið fengið á menningarsögulegu gildi hjallanna, og ef ekki, hvers vegna ekki?

Hefur verið skoðað hvort hægt sé að gera upp hjallana í stað þess að fjarlægja þá? Timbur má endurnýja. Það hefur verið gert hér alla tíð.

Hefur verið rætt við Náttúrustofu Norðurlands eystra um fuglalíf á svæðinu? Ósar og hjallar eru oft samtvinnað vistkerfi.

Og síðast en ekki síst: Hefur verið rætt við íbúa? Ekki bara auglýst eftir eiganda timburs, heldur spurt Ólafsfirðinga hvort þeir vilji að þessi hluti af ásýnd bæjarins hverfi.

Tillaga

Ég legg til að í stað þess að rífa hjallana verði þeir skráðir, gerðir upp og merktir sem hluti af menningarlandslagi Ólafsfjarðar. Lítill útskýringarstöðull við Kleifarveg, á íslensku og ensku, myndi breyta því sem nú er kallað „lýti" í aðdráttarafl. Kostnaðurinn yrði brot af því sem nú fer í hreinsunarátakið, og ávinningurinn margfaldur: fyrir bæjarmyndina, fyrir ferðaþjónustuna, og fyrir það sem börnin okkar fá að erfa.

Fegrun felst ekki alltaf í því að taka burt. Stundum felst hún í því að kunna að sjá hvað er þegar þarna.

Ég skora á Fjallabyggð að fresta aðgerðum við hjallana við ósinn og kalla eftir formlegu samráði við Minjastofnun, íbúa og ferðaþjónustuna áður en 1. maí rennur upp. Ég skora á framboðin að taka afstöðu áður en kjósendur ganga að kjörborðinu. Og ég skora á Ólafsfirðinga, bæði þá sem búa heima og okkur hin sem erum að heiman, að láta í okkur heyra.

Hjallarnir við ósinn hafa staðið af sér fleiri vetur en nokkurt okkar man. Þeir eiga skilið meira en jarðýtu að vori, og meira en þögn á kosningavetri.

Höfundur er verkfræðingur og brottfluttur Ólafsfirðingur búsettur í Bandaríkjunum.