Ís­lensk orka er svarið við olíukrísunni

Hækkanir og sveiflur á alþjóðlegum orkumörkuðum vegna innrásar Bandaríkjanna í Íran og lokunar Hormússunds minna okkur á að orkuskiptin eru ekki aðeins umhverfis- og loftslagsmál heldur líka grjóthart efnahagsmál. Þetta er í annað skipti á þessum áratug sem stórkostleg röskun verður á eldsneytismörkuðum vegna stríðsátaka og við sjáum hvernig áhrifin hríslast um heimshagkerfið.

Hraðari og réttlátari rafbílavæðing er eitt af fimm forgangsverkefnum ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum sem ég kynnti þann 12. september 2025. Í samræmi við þetta stóðum við fyrir stærstu styrkjaúthlutun sögunnar til orkuskiptaverkefna úr Loftslags- og orkusjóði í nóvember sem fól meðal annars í sér um 700 milljóna stuðning við uppbyggingu hleðsluinnviða, og svo felldum við niður vörugjöld af nýjum rafmagnsbílum um áramótin.

80% af orkunotkun Íslands byggir á endurnýjanlegri orku sem við framleiðum sjálf. Með því að skipta jarðefnaeldsneyti út fyrir hreina íslenska orku spörum við gjaldeyri upp á tugi milljarða, styrkjum enn frekar orkusjálfstæði Íslands og drögum úr berskjöldun heimila og fyrirtækja gagnvart ytri sveiflum sem við höfum enga stjórn á.

Núna er rétti tíminn til að skipta yfir á rafmagn

Ríkisstjórnin ákvað í byrjun mánaðar að verja heimilin fyrir hækkandi olíuverði með tímabundinni lækkun virðisaukaskatts á eldsneyti af dælu. Þetta er skammtímaaðgerð sem veitir heimilum skjól, en til lengri tíma skiptir hitt öllu máli: að skapa skilyrði til hraðari rafbílavæðingar og gera sem allra flestum kleift að slíta sig frá eldsneytisdælunni.

Framleiðslukostnaður rafmagnsbíla hefur farið snarminnkandi á undanförnum árum og drægni þeirra aukist eftir því sem rafhlöðutækni fleygir fram. Úrval rafbíla á markaði hefur margfaldast og verð á þeim lækkað í samanburði við sambærilega eldsneytisbíla.

Rekstrarkostnaður rafbíla er miklu lægri en eldsneytisbíla. Samkvæmt upplýsingum frá Orkusetri kostar 1.271 kr. að keyra 100 km á dæmigerðum bensínbíl, 1.800 kr. á díselbíl en tæpar 400 kr. á heimahlöðnum rafbíl. Lægri rekstrarkostnaður og minni munur á kaupverði þýðir að heildarkostnaður við rafbíla er í mörgum tilfellum orðinn lægri en heildarkostnaður sambærilegra eldsneytisbíla.

Í ljósi þess að bensínverð er hátt á Íslandi en raforkuverð með því sem lægsta sem gerist í heiminum er efnahagslegur ávinningur og rekstrarsparnaður af rafbílavæðingu fyrir heimili og fyrirtæki meiri hér en í nágrannalöndunum. Raunar er óhætt að fullyrða að óvíða sé eins hagstætt og á Íslandi að skipta yfir á rafbíl. Með fjölgun hleðslustöðva eru skilyrðin til þess orðin betri en nokkru sinni fyrr.

Fjórar markvissar aðgerðir árið 2026

Eftirspurn eftir rafbílum hefur tekið kipp víða um heim eftir að heimsmarkaðsverð olíu rauk upp vegna stríðsátaka í Miðausturlöndum. Til þess að skapa enn betri skilyrði til hraðrar rafbílavæðingar og gera sem flestum kleift að taka þátt í henni hefur ríkisstjórnin nú tilkynnt um 500 milljóna átaksverkefni til uppsetningar hleðslustöðva sem kemur til framkvæmda strax árið 2026:

Í fyrsta lagi styrkjum við uppsetningu hleðslustöðva í fjöleignarhúsum til þess að stuðla að jafnara aðgengi að hleðsluinnviðum óháð því í hvernig húsnæði fólk býr. Verður einkum horft til húsa sem voru byggð áður en skylt varð samkvæmt byggingarreglugerð að gera ráð fyrir hleðslustöðvum við nýbyggingar.

Í öðru lagi fyllum við skipulega í götin á hraðhleðslunetinu hringinn í kringum landið. Markmiðið er að í lok ársins 2026 verði hvergi meira en 100 km á milli hraðhleðslustöðva á þjóðvegakerfinu og að hraðhleðslustöð sé að finna á hverjum einasta þéttbýlisstað á landinu.

Í þriðja lagi styrkjum við uppsetningu hleðslustöðva við gististaði. Í ljósi þess hve bílaleigubílar eru hátt hlutfall nýskráðra bíla á Íslandi verðum við að hraða rafvæðingu bílaleiguflotans og gera rafbíla að eftirsóknarverðari kosti fyrir ferðamenn. Þéttriðnara hleðslunet á þjóðvegum landsins og fjölgun hleðslustöðva við gististaði hjálpa til við þetta.

Í fjórða lagi vinnum við að samræmdara og einfaldara greiðslufyrirkomulagi vegna hleðslu rafbíla þannig að greitt sé með greiðslukortum í stað mismunandi snjallforrita. Markmiðið er að draga úr flækjustigi, bæta notendaupplifun og koma í veg fyrir að fólk mikli fyrir sér slíkar hindranir við val á ökutækjum.

Frá hitaveitubyltingu til rafvæðingar samgangna

Hlutfall rafbíla, tvinnbíla og tengiltvinnbíla af nýskráðum fólksbílum hefur vaxið hratt á undanförnum árum og rafvæðing þungaflutninga og stærri ökutækja jafnframt gengið hraðar en margir þorðu að vona. Samsetning bílaflotans er þannig að taka stakkaskiptum sem kallar á aukið framboð raforku, sterkara flutnings- og dreifikerfi og þéttriðnara rafhleðslunet um allt land. Ríkisstjórnin vinnur markvisst að öllu þrennu.

Þegar olíukreppur riðu yfir heimsbyggðina á áttunda áratug síðustu aldar brugðust Íslendingar við með samstilltu átaki, hitaveitubyltingu þar sem olíukynding vék fyrir jarðhitanýtingu til húshitunar í hverju byggðalaginu á fætur öðru. Þannig styrktum við orkusjálfstæði okkar á undraverðum hraða.

Við njótum góðs af þessu í dag. 90% heimila á Íslandi eru hituð með jarðhita sem veitir okkur ómetanlegt skjól þegar heimsmarkaðsverð olíu hækkar og sveiflast vegna ytri aðstæðna sem við ráðum engu um. Nú stendur yfir sams konar umbreyting í samgöngum þar sem dýr, óhrein og innflutt orka víkur fyrir hreinni, íslenskri og hagkvæmri orku. Þessi þróun mun halda áfram af fullum þunga og ekkert getur stöðvað hana.

Höfundur er umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra.