Nauð­syn­legar um­bætur í mennta­málum

Í Svíþjóð hefur ríkisstjórnin boðað umfangsmestu umbætur í menntamálum þar í landi í þrjá áratugi. Hvað felst í þessum umbótum og hvernig ríma þær við hugmyndir sem hafa að undanförnu verið í umræðunni hér á landi?

Tölustafir í stað bókstafa

Í fyrsta lagi eru Svíar að færa sig úr bókstafaeinkunnum og yfir tölustafi (1-10). Hljómar kunnuglega?

Þessi breyting er hins vegar ekki lögð fram vegna þess að tölur séu töfralausn þegar kemur að einkunnum. Þetta er gert vegna þess að foreldrar, nemendur, framhaldsskólar og samfélagið í heild þurfa að geta treyst því að námsmat sé gagnsætt og öllum skiljanlegt.

Námsmat á að vísa veginn til framvindu allra nemenda. Breytt framsetning námsmats á að undirstrika þetta enn frekar og er ætlað að styðja við störf kennara og efla skilning foreldra og barna á námsstöðu hvers og eins. Á liðnum áratugum höfum við sett námsmat fram með margvíslegum hætti en í dag er það gert með ólíkum hætti milli einstaka árganga og skóla. Þar ægir mörgu saman, tölum, bókstöfum og litum.

Höfum línurnar skýrari. Börn eiga rétt á að skilja hvar þau standa og foreldrar eiga rétt á að þekkja betur stöðu barna sinna. Það er ekki tilviljun að framhaldsskólar og háskólar á Íslandi notast við tölustafi í námsmati sínu en ekki bókstafi.

Áhersla á grunnfærnina

Í öðru lagi eru Svíar að leggja meiri áherslu á svo kallaða grunnfærni s.s. lestur og stærðfræði. Þessa nálgun lagði ég mikla áherslu á um leið og ég tók við embætti menntamálaráðherra fyrir rúmlega 100 dögum.

Svíar vilja skýrari námskrár með áherslu á grunnfærni í fyrstu árgöngum þar sem síðar er byggt ofan á stig af stigi. Þetta er heilbrigð skynsemi.

Barn sem nær ekki tökum á lestri snemma á skólagöngunni lendir í erfiðleikum í öllum öðrum námsgreinum. Lestur er ekki afmörkuð námsgrein. Lestur og góður lesskilningur er lykillinn að öllu öðru námi. Það er ekkert leyndarmál að lesskilningi íslenskra barna fer hrakandi og því nauðsynlegt að hlúa betur að læsi alla grunnskólagönguna.

Leyfum kennurum að vera kennarar

Í þriðja lagi leggja Svíar til að skilgreina þann tíma sem kennarar nota í kennslu, undirbúning, eftirfylgni og námsmat, með hámarki á kennslustundum og lágmarki á undirbúningi. Það þýðir ekki endilega fleiri vinnustundir og hvað þá lengra skólaár.

Nýverið talað ég einmitt fyrir því að við ættum að leggja meiri áherslu á faggreinakennslu og fleiri kennslustundir á kostnað annarra vinnustunda. Ýmsir kennarar hafa sömuleiðis bent á að þetta mætti vel skoða.

Símafrí í skólum

Í fjórða lagi eru Svíar að leggja til símafrí í skólum. Nákvæmlega eins og ég hef boðað. Nýverið hélt ég sérstaka vinnustofu með ungmennum sem voru beðin að móta reglur um símafrí í skólum með mér. Það var frábært að sjá hvað krakkarnir voru áhugasamir og einbeittir.

Ég hef jafnframt lagt áherslu að hækka aldursmörk að samfélagsmiðlum og er undirbúningur þess hafinn í ráðuneytinu. Við getum flest verið sammála um að samfélagsmiðlar eru að ræna æskunni frá börnunum okkar. Við sem eldri erum missum líka af dýrmætum tíma með börnunum okkar vegna þess hvað við eyðum miklum tíma á samfélagsmiðlum.

Skóli á að vera griðastaður fyrir nám, vináttu, hreyfingu, félagsfærni og þroska. Börn þurfa ekki sífellt áreiti en þau þurfa fullorðna sem þora að setja þeim mörk.

Samræmd próf

Í fimmta lagi ætla Svíar að innleiða samræmd lokapróf svo einkunnir verði samanburðarhæfar. Ég hef einnig talað fyrir því að við skoðum slíkt fyrirkomulag á nýjan leik. Á næstunni munu fjölskyldur og skólar fá niðurstöður úr svo kölluðum Matsferli sem er samræmt frammistöðupróf, haldið í fyrsta sinn á Íslandi.

Matsferill er námsmatskerfi sem dregur upp heildstæða mynd af stöðu og framförum nemenda yfir skólagönguna. Auk þess er staða barns innan hóps jafnaldra á landinu skoðuð.

Markvissari stuðning inn í skólana

Í sjötta lagi ætla Svíar að leggja meiri áherslu á aukinn stuðning inn í skólana. Þar er lögð áhersla á að finna börn sem þurfa hjálp fyrr með skimun og íhlutun. Við ættum að gera þetta einnig. Ekki til að stimpla börn heldur til að grípa þau áður en mögulegur vandi vindur upp á sig.Þegar barn nær ekki tökum á lestri eða stærðfræði þarf að bregðast við strax.

Ég hef þegar lagt fram frumvarp á Alþingi um sérstakan gagnagrunn um nemendur. Þetta verður miðlægur gagnagrunnur sem geymir áreiðanlegar og samræmdar upplýsingar um nemendur á Íslandi. Markmiðið er að tryggja að réttar upplýsingar fylgi hverju barni í gegnum alla skólagöngu þess frá leikskóla til framhaldsskóla.

Við þurfum líka að horfast í augu við að skóli án aðgreiningar, eins og hann hefur þróast, virkar ekki sem skyldi í framkvæmd. Við eigum að hætta að þykjast geta mætt öllum þörfum með sömu aðferðum, í of stórum bekkjum, með takmörkuðum stuðningi og of fáu fagfólki. Við þurfum að mæta hverju barni með þeim stuðningi sem hentar því á þeim tíma í skólagöngunni þegar barnið þarf mest á stuðningi að halda.

Menntun fyrir alla þarf að virka á borði en ekki einungis í orði.

Nýverið ræddi ég einmitt um fjölda nemenda í bekkjum. Kennarar vita betur en flestir að of stórir nemendahópar geta gert einstaklingsmiðað nám erfiðara. Fjölmennir bekkir fela í sér aukið álag og dregur úr svigrúmi til að sinna hverju barni fyrir sig. Þetta þarf að skoða af alvöru.

Hljómar kunnuglega?

Þessar mestu umbætur í sænsku skólakerfi í áratugi hljóma ansi kunnuglega. Þar er talað skýrt um að skólastarf eigi að snúast um grunnatriði og kjarna menntunar. Börn eiga fyrst og fremst að læra að lesa, skrifa og reikna. Skólastofan á að vera vettvangur náms, þroska, vellíðunar og vinnufriðar. Kennarar eiga að fá að vera kennarar. Námsmat á að vera skýrt og vísa veginn áfram. Stuðningur á að koma fyrr en ekki einungis þegar barnið hefur þegar misst trúna á sjálft sig. Bæta þarf verulega í gerð námsgagna og efla starfsþróun kennara.

Þetta er nákvæmlega sú umræða sem við þurfum að eiga hér á Íslandi.Við höfum allt of lengi dansað í kringum vandann eins og heitan graut.

Við höfum búið til falleg hugtök, flókin kerfi og skrifað marga hillumetra af skýrslum. Á sama tíma hafa allt of mörg börn lokið grunnskóla án nægjanlegs lesskilnings. Of margir hætta námi í framhaldsskóla og allt of fáir hafa lagt fyrir sig iðnnám. Of mörg börn af erlendum uppruna fá ekki fullnægjandi íslenskukennslu og missa því af mikilvægum menntunartækifærum. Of margir kennarar brenna út í skólum sem krefjast mikils þegar kennarar þurfa fyrst og fremst frið til að kenna.

Svíar hafa nú ákveðið að taka stór skref í sínum menntamálum. Ég tel tímabært að við Íslendingar gerum það líka.

Höfundur er mennta- og barnamálaráðherra.