Tæki­færi í rusli

Sorpþjónusta hefur tekið miklum breytingum á síðustu árum með auknum kröfum um flokkun úrgangs og tækniframförum sem skapa tækifæri til að auka hagkvæmni. Sum sveitarfélög hafa nýtt þessi tækifæri með því að virkja krafta samkeppni á meðan önnur halda þjónustunni í óbreyttri mynd með umfangsmiklum opinberum rekstri. Afleiðingin er hærri kostnaður og lakari þjónusta.

Kostnaður vegna sorpþjónustu hefur tvöfaldast umfram verðlag síðustu ár og vaxið mun meira en aðrir liðir tengdir rekstri heimila eins og húshitun, fráveita og vatn (mynd 1). Frá gildistöku nýrra laga um meðhöndlun úrgangs árið 2021 hafa gjöldin hækkað um nærri 50% að raunvirði. Þetta eru hækkanir sem heimili finna fyrir.

Samkeppni lækkar kostnað

Viðbrögð skrifstofustjóra skrifstofu umhverfisgæða hjá Reykjavíkurborg í svargrein hér á Vísi vegna úttektar Viðskiptaráðs á sorpþjónustu eru athyglisverð af nokkrum ástæðum. Skrifstofustjórinn fullyrðir að fákeppni ríki í sorphirðu og því sé óskynsamlegt að bjóða út þjónustuna. En réttari lýsing á stöðunni fyrir heimili í Reykjavík er einokun, enda samkeppnin engin. Önnur stór sveitarfélög hafa virkjað krafta samkeppninnar og þar virðist sem bæði hagkvæmni hafi aukist og þjónusta batnað.

Akureyri er þar gott dæmi. Þegar bæjarfélagið bauð út sorphirðu í fyrsta sinn árið 2010 var tilboð Gámaþjónustu Norðurlands 54% undir kostnaðarmati bæjarins og útvistunin sparaði sveitarfélaginu um 700 milljónir króna á 8 árum. Með því að skipta þjónustu upp í fleiri útboð og afmarka verkefni betur er hægt að skapa virkari samkeppni og opna markaðinn fyrir fleiri aðilum.

Skýring skrifstofustjórans um að kerfisbreytingar Akureyrarbæjar hafi ráðið kostnaðarlækkuninni en ekki útvistun þjónustunnar stenst illa, því kostnaðarmat bæjarins var miðað við útvistun. Tilboð einkaaðilans var því lægra en kostnaðarmat bæjarins miðað við nýtt fyrirkomulag og útvistun, en ekki fyrra fyrirkomulag.

Að bera saman epli og epli

Skrifstofustjórinn heldur því einnig fram að samanburður Viðskiptaráðs sé villandi og að þjónustan í Reykjavík sé bæði hagkvæm og íbúar séu ánægðir.

Greining ráðsins byggði hins vegar á opnum og samanburðarhæfum gögnum þar sem miðað var við heimili með tvær tvískiptar tunnur ásamt föstu gjaldi vegna grenndargáma. Gagnrýnt er að aðeins hluti heimila sé með slíka tunnusamsetningu, en jafnframt er vísað til upplýsinga sem hvorki eru opinberar né settar fram með sambærilegum hætti milli sveitarfélaga.

Í greininni er jafnframt fullyrt að „raunkostnaður“ í Reykjavík sé um 60.800 krónur á heimili með tilliti til grenndar- og endurvinnslustöðva. Sá kostnaður er ekki settur fram með sambærilegum hætti gagnvart öðrum sveitarfélögum, sem gerir samanburð ómögulegan, enda óljóst hvort um sé að ræða heildstæða kostnaðarmynd. Í opinberum rekstri getur kostnaður einnig komið fram í formi taprekstrar sem lendir á útsvarsgreiðendum, en í útboðum er heildarkostnaður þjónustunnar bæði sýnilegur og fastsettur í samningi.

Útboð skila árangri

Auk lægri kostnaðar skilar aukin samkeppni betri þjónustu. Niðurstöður könnunar meðal sveitarfélaga höfuðborgarsvæðisins sýna að ánægja með tæmingu sorptunna er mest í þeim sveitarfélögum sem hafa virkjað krafta samkeppni með því að bjóða út þjónustuna.

Reykjavíkurborg sker sig úr í þessum hópi að því leyti að þar er sorphirða ekki boðin út, en þar telja íbúar tæmingu sorps ganga verst. Á sama tíma hafa ítrekað komið upp fréttir af töfum, fullum tunnum og þjónustuvandamálum í borginni. Dæmi um slíkt er þegar eldur kviknaði í sorphirðubíl á vegum borgarinnar þurfti hún að leita til einkaaðila til að halda þjónustunni gangandi, sem gefur til kynna að borgin hafi síður svigrúm til að takast á við aukið álag eða óvæntar uppákomur í sorphirðu.

Engin samkeppni í sorpmóttöku

Þegar horft er einu skrefi lengra í sorpþjónustu, frá sorphirðu (þegar sorpið er sótt) til sorpmóttöku (þegar tekið er á móti sorpi eftir að það hefur verið sótt) birtist önnur mynd. Á höfuðborgarsvæðinu er engin samkeppni í sorpmóttöku þar sem sveitarfélögin sinna verkefninu sameiginlega í gegnum Sorpu án útboðs. Sorpa hefur því 100% markaðshlutdeild í móttöku heimilisúrgangs á höfuðborgarsvæðinu.

Þegar einn opinber aðili er ráðandi á markaðnum verða hvatar til hagræðingar og þjónustubóta veikari. Þá verður líka erfiðara að fá gagnsæi um raunverulegan kostnað og árangur. Í dag er um 90% af starfsemi Sorpu á samkeppnis-mörkuðum. Í flestum tilfellum er starfsemin í beinni samkeppni við innlenda einkaaðila, t.d. starfsemi endurvinnslustöðva og Góða hirðisins en flestum þáttum þjónustunnar hafa einkaaðilar sinnt annað hvort hérlendis eða erlendis með góðum árangri.

Í grein skrifstofustjórans endurspeglast áhyggjur af því að útvistun sorphirðu sé áhættusöm. Núverandi fyrirkomulag í Reykjavík er hins vegar það áhættusama, þar sem rekstrartengd áhætta hvílir á útsvarsgreiðendum. Kostnaðar¬framúrkeyrslur, veikleikar í stjórnsýslu og skortur á skýrri ábyrgð hafa þannig verið dæmi um hnökra í rekstri Sorpu og tengdra félagaa. Greinileg tækifæri eru til þess að endurskoða reksturinn og takmarka störf Sorpu við stjórnsýslu, útboð og eftirlit en samkeppnisrekstur verði alfarið boðinn út eða seldur.

Markmið sorpþjónustu á að vera að tryggja íbúum góða þjónustu með sem skilvirkustum hætti. Til þess þarf gagnsæi, samanburð og virkari samkeppni. Umræðan á að snúast um bætta þjónustu sveitarfélaga og hvernig best sé hægt að nýta fjármuni heimila og sveitarfélaga en ekki varðstöðu um opinbera einokun.

Höfundur er lögfræðingur Viðskiptaráðs.