Líf­fræði­leg fjöl­breytni og sveitar­fé­lög

Í dag, þann 22. maí, er alþjóðlegur dagur líffræðilegrar fjölbreytni og á þessum degi er gott að rifja upp af hverju það er mikilvægt að vernda fjölbreytni lífsins. Hugtakið nær yfir breytileika allra lífvera jarðar, breytileika innan og milli tegunda ásamt breytileika þeirra vistkerfa sem þær búa í. Líffræðileg fjölbreytni er undirstaða alls lífs á jörðinni og þegar fjölbreytnin rýrnar þá hafa stofnar og tegundir litla möguleika á að bregðast við með aðlögun að breyttum aðstæðum. Hnignun líffræðilegrar fjölbreytni og afleiðingar loftslagsbreytinga eru meðal stærstu ógna sem lífríki jarðar, og þar með mannkynið, stendur frammi fyrir í dag og mikilvægt er að þjóðir heims finni lausnir sem tækla þessar áskoranir saman.

Á Íslandi hefur umræðan um líffræðilega fjölbreytni loksins fengið meðbyr, þó enn sé langt í land. Nýlega kom út stefna frá stjórnvöldum um líffræðilega fjölbreytni og nú er unnið að aðgerðaráætlun. Með þessari stefnu setja stjórnvöld sér markmið til ársins 2030 til að stuðla að vernd líffræðilegrar fjölbreytni. Þessi stefna er liður í því ferli að standa við skuldbindingar Íslands við Samning Sameinuðu þjóðanna um líffræðilega fjölbreytni sem Ísland hefur verið aðili að síðan árið 1994 og samkomulagið Kunming-Montreal Global Biodiversity Framework eða GBF sem samþykkt var í lok árs 2022.

Í stefnu íslenskra stjórnvalda um líffræðilega fjölbreytni, sem og í GBF, gegna sveitarfélög oft lykilhlutverki. Sveitarfélög bera ábyrgð á skipulagsmálum, framkvæmdum, grænum svæðum og mörgum þáttum sem hafa bein áhrif á lífríkið í nærumhverfi fólks, bæði í borgum og á landsbyggðinni. Ákvarðanir um ný hverfi, samgöngur, fráveitur, virkjanir eða útivistarsvæði geta ógnað líffræðilegri fjölbreytni en með upplýstri ákvarðanatöku er hægt að lágmarka neikvæð áhrif framkvæmda á vistkerfi og líffræðilega fjölbreytni eða jafnvel hafa jákvæð áhrif. Þess vegna er mikilvægt að sveitarfélög líti á bæði villta náttúru og borgarnáttúru sem dýrmæta auðlind sem eykur lífsgæði og velferð íbúa.

Sveitarfélög geta gert fjölmargt í þágu líffræðilegrar fjölbreytni. Þau geta verndað og endurheimt votlendi og önnur mikilvæg vistkerfi og stuðlað að grænni og sjálfbærri hönnun í þéttbýli. Einnig geta þau lagt áherslu á notkun innlendra plöntutegunda í stað framandi og mögulega ágengra tegunda, bætt aðstöðu fyrir fugla og nýtt skipulagsvald sitt til að samþætta líffræðilega fjölbreytni inn í stefnumótun. Fræðsla til íbúa og samstarf við skóla, félagasamtök og atvinnulíf getur einnig haft jákvæð áhrif og skapað sátt um ákvarðanir í þágu náttúrunnar.

Samstarfsvettvangurinn Biodice var stofnaður árið 2020 en þar koma saman stofnanir, háskólar, sérfræðingar, áhugafólk, samtök og fyrirtæki sem vilja stuðla að aðgerðum og vitundarvakningu um líffræðilega fjölbreytni. Náttúruminjasafn Íslands og Biodice hafa um árabil haldið fræðsluviðburði og fyrirlestra um líffræðilega fjölbreytni vítt og breitt um landið og bjóða fram krafta sína í formi fræðslu, miðlun og samtals um líffræðilega fjölbreytni.

Nú þegar sveitarstjórnarkosningar eru að baki gefast nýkjörnum fulltrúum spennandi tækifæri til að styrkja tengsl samfélags og náttúru. Náttúran gegnir mikilvægu hlutverki í lífsgæðum íbúa, heilsu og aðdráttarafli sveitarfélaga og því getur markviss áhersla á græn svæði, sjálfbærar lausnir og vernd og endurheimt vistkerfa skapað enn betri byggðir til framtíðar. Mannkynið er hluti af náttúrunni og sveitarfélög geta verið leiðandi í uppbyggingu samfélaga þar sem náttúra og blómlegt mannlíf dafna hlið við hlið.

Í tilefni dagsins verður haldinn opinn viðburður um líffræðilega fjölbreytni og stöðu Íslands kl. 13-14:30 í sal N-132 í Öskju, Háskóla Íslands. Á viðburðinum verður kafað ofan í stefnu Íslands um líffræðilega fjölbreytni og yfirstandandi verkefni sem miða að því að vernda líffræðilega fjölbreytni. Viðburðurinn er haldinn í samstarfi Biodice, umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytis og Náttúruminjasafns Íslands.

Við hjá Biodice, Náttúruminjasafni Íslands og Háskólanum á Hólum notum tækifærið á degi líffræðilegrar fjölbreytni til að óska David Attenborough til hamingju með 100 ára afmælið sitt um daginn og þakka fyrir hans framlag í þágu náttúrunnar og miðlunar á henni. Við hvetjum öll, þar á meðal nýkjörið sveitarstjórnarfólk landsins, til að gefa sér tíma í dag til að njóta náttúrunnar í nærumhverfi sínu og upplifa tengingu við náttúruna. Eftir þessa náttúruupplifun er tilvalið að fá enn meiri innblástur úr náttúrunni með því að horfa á náttúrulífsþátt í boði Davids.

Höfundar starfa hjá Náttúruminjasafni Íslands og við Háskólann á Hólum við verkefni Biodice.