Mis­skilningur: RÚV, Silfrið og meint hlut­drægni

Í kjölfar þess að RÚV kynnti gestaval fyrir þátt Silfursins þann 8. júní spratt upp hávær gagnrýni. Beindist hún að meintri hlutdrægni af hálfu RÚV, en gagnrýnendur fullyrtu að allir viðmælendurnir væru sömu skoðunnar hvað varðar þjóðaratkvæðagreiðslu um upphaf aðildarviðræðna við Evrópusambandið, eða að þjóðin ætti að ganga til slíkra viðræðna.

Myndaðist strax mikil umræða. Fjöldi fólks tók undir gagnrýnina, og fjöldi fólks tók til varnar fyrir hönd RÚV. Þátturinn heppnaðist svo, að flestir virðast telja, vel. Umræðan var málefnaleg og yfirveguð, sem er vissulega jákvæð tilbreyting. Eftir útsendingu þáttarins tóku margir til máls á ný um þessa meintu hlutdrægni RÚV og sögðu þessa vel heppnuðu umræðu til marks um að gagnrýnin hefði ekki átt rétt á sér. Rauður þráður málflutnings þessa fólks var sá að RÚV hefði fengið til sín sérfræðinga í stað stjórnmálamanna og annara sem tala opinskátt fyrir tiltekinni afstöðu. Þáttastjórnandi sjálfur tók í sama streng í athugasemd á Facebook. Mér finnst mikilvægt að halda því til haga að þessi málflutningur byggir á tvenns konar misskilningi.

Annars vegar er það réttlæting ákvörðunar á grundvelli afleiðinga hennar - þetta er rökvilla sem nefnist á ensku “outcome bias” en má þýða á íslensku sem eftirá réttlæting. Ákvarðanir eru teknar á tilteknum tíma á þeim forsendum sem liggja fyrir á þeim tíma. Viðkomandi veit ekki hvað framtíðin hefur í för með sér, og getur því ekki rökstutt ákvörðun á grundvelli þess sem kemur til með að gerast. Flestir tengja þessa rökvillu eflaust við fótboltann, en mat flestra okkar áhorfenda á frammistöðu þjálfara fótboltaliðs er nær undantekningarlaust á grundvelli þessarar rökvillu: Við vitum ekki hvað þjálfarinn er að gera, við vitum ekki hvað hann veit, hvaða forsendur hann hefur fyrir ákvörðunum sínum, og metum allar ákvarðanir hans - skiptingar eru klassískt dæmi - út frá niðurstöðu leiksins.

Hins vegar er það svo tilhneygingin til að telja sérfræðinga ekki hlutdræga. Þetta er mjög rík tilhneyging, en mörgum finnst, einhverra hluta vegna, að það sem viðkomandi sérfræðingur segi um sérsvið sitt sé byggt á staðreyndum einum og sér. Að málflutningur sérfræðingsins sé ekki litað af eigin mati sem svo byggist á eigin gildum, skoðunum og trú. Þetta er bersýnilega rangt, en sérfræðingar sama sviðs deila í sífellu um málefni sviðs síns. Það hefur verið sagt að hatrömmustu deilurnar eiga sér stað á milli fræðimanna um einhver smáatriði sem skipta engan nokkru máli.

Enn fremur vil ég nefna eina aðra vinsæla málsvörn gestavalsins, en hún er sú að þátttakendur hafi ekki sagt neitt ósatt. Er gagnrýnandinn hvattur til að benda á tilvik þar sem gestur sagði ósatt. Þetta horfir hins vegar fram hjá því að hlutdrægnir aðilar, þegar þeir ræða um umdeilt atriði, segja oft sannleikann - en botna ekki setninguna. Tökum sem dæmi sérfræðing sem fullyrðir að “Ísland taki nú þegar sjálfkrafa við reglum Evrópusambandsins” - þessi setning er rétt, en hún dregur upp allt aðra mynd en fullyrðingin að “Ísland taki sjálfkrafa við afmörkuðum hluta regluverks Evrópusambandsins, eða þeim sem varðar innri markað Evrópusambandsins - aðrir hlutar regluverksins liggja utan EES-samningsins”. Þetta eru bæði sannar fullyrðingar, hvorugur sérfræðingurinn sagði ósatt, en áhrifin á hlustandann eru mjög ólík eftir því hvaða fullyrðingu hann heyrir. Hér skiptir máli að umræða um umdeilt og eldfimt málefni innihaldi sérfræðinga beggja megin málsins, en það tryggir að hlustandi heyri allar hliðar málsins og geti þannig myndað eigin afstöðu á traustum grunni.

Mér þótti mjög dapurt að sjá þáttastjórnanda opinbera skilningsleysi sitt á þessu í athugasemd á Facebook þar sem hún varði gestavalið á þeirri forsendu að um sérfræðinga væri að ræða. Það eru auðvitað til fjöldi sérfræðinga beggja megin málsins. Sérfræðingar sem sátu við samningsborðið í fyrri aðildarviðræðum. RÚV ber að gæta hlutleysis í svona málum, og það er óréttlátt að okkur þeim sem ofbýður svona fréttamennska sé gert að styrkja hana fjárhagslega. Engin leið er fyrir hlustandann að hvetja betri fréttamennsku og refsa slæmri. Er þetta því, að mínu mati, enn frekari rök fyrir því að leggja niður þessa arfleiðarstofnun sem er Ríkisútvarpið.

Höfundur er tölvunarfræðingur og talsmaður frjálslyndis.