Frá leik­gleði til af­reka

Íslenskar íþróttir hafa leikið stórt hlutverk í sögu og sjálfsmynd okkar þjóðar. Á grunni öflugs sjálfboðaliðastarfs hafa þær skapað vettvang fyrir lýðheilsu, félagslega þátttöku og afrek á heimsmælikvarða. Fáar þjóðir hafa náð jafn miklum árangri miðað við fólksfjölda. Ef við ætlum að halda áfram á þeirri vegferð og vaxa og dafna í nafni sterkara samfélags, er nauðsynlegt að horfa bæði til framtíðar og annarra þjóða sem hafa byggt upp öflugt íþróttasamfélag.

Stefnumótun; grasrót og samráð

Á íþróttaþingi 2025 var afreksstefna ÍSÍ samþykkt. Hún byggir á þeirri framtíðarsýn að íslenskt afreksíþróttafólk skipi sér á bekk með þeim bestu í heiminum. Jafnframt er lögð áhersla á að styðja íþróttafólk á öllum stigum ferilsins og tengja saman afreksstarf, menntun, rannsóknir og þekkingaruppbyggingu. Afreksmiðstöð Íslands (AMÍ) gegnir þar lykilhlutverki sem þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir sérsambönd og afreksíþróttafólk.

Á þinginu kom jafnframt fram ákall um skipulagsbreytingar og aukna samvinnu ÍSÍ og UMFÍ. Á grundvelli samþykktar þingsins hefur ÍSÍ, í samvinnu við UMFÍ, haldið fundi víða um land og rætt við grasrótina um stefnumörkun, hlutverk og áherslur íþróttahreyfingarinnar. Á fjölmörgum vinnufundum með hagaðilum úr samfélaginu hefur einnig verið rætt um grasrótarstarfið, stöðu sjálfboðaliða, afreksstarfið og hlutverk íþróttahreyfingarinnar með áherslu á forvarnir og lýðheilsu. Raddir unga fólksins hafa svo fengið sérstakt vægi á fundum sem hafa verið skipulagðir með fulltingi svæðisfulltrúa íþrótthreyfingarinnar samhliða fyrirlestrum um mikilvægi leikgleðinnar.

Samfélag á hreyfingu; afrekið og lýðheilsan

Það sem stendur upp úr stefnumótunarsamtalinu og ákalli grasrótar er að grundvallarforsenda afreksstarfs á heimsmælikvarða byggir á jöfnum tækifærum til þátttöku, félagslegri velferð barna og unglinga þar sem forvarnir og lýðheilsa eru í forgrunni. Til þess þarf fjölbreytt og aðgengilegt íþróttastarf fyrir alla, þar sem börn og ungmenni fá að njóta hreyfingar og leikgleði á eigin forsendum.

Afreksstefna ÍSÍ er því ekki aðeins stefna um verðlaun. Hún er jafnframt stefna um þátttöku og lýðheilsu. Því öflugri sem grasrótin er, þeim mun fleiri börn og ungmenni stunda íþróttir, njóta hreyfingar og tileinka sér heilbrigðan lífsstíl. Afrek og lýðheilsa eru því ekki andstæður heldur tvær hliðar á sama peningi. Þetta sjónarmið endurspeglast einnig í nýrri „Fit for Future“ stefnu Alþjóðaólympíunefndarinnar þar sem áhersla er lögð á heilsu, vellíðan, menntun og samfélagsleg áhrif íþrótta samhliða afrekum.

Spurningin er ekki hvort við eigum að velja leikgleði eða afrek. Spurningin er hvernig við getum byggt kerfi þar sem leikgleðin verður grunnurinn að afrekunum.

Hvað getum við lært af Noregi?

Noregur hefur á síðustu árum byggt upp eitt árangursríkasta afrekskerfi heims. Það merkilega er að árangurinn byggir á stefnu sem leggur leikgleði og þátttöku barna til grundvallar. Börn eru hvött til að prófa margar íþróttagreinar, sérhæfa sig síðar og njóta íþróttanna á eigin forsendum. Markmiðið er að halda sem flestum í íþróttum sem lengst. Breiddin skapar toppinn.

Samhliða þessu hefur Afreksmiðstöð Noregs (Olympiatoppen) byggt upp öfluga innviði í kringum afreksstarfið. Þar er fjárfest markvisst í þjálfurum, rannsóknum, íþróttavísindum, gagnagreiningu og sérfræðiaðstoð. Afreksfólk fær stuðning til að sameina nám, atvinnu og íþróttir og býr við meiri fyrirsjáanleika, faglegan og fjárhagslegan, en víða annars staðar. Niðurstaðan er afburðaárangur á heimsvísu og afreksíþróttafólk í fremstu röð.

Breytingar á skipulagi og fjármögnun

Þegar stefna, hlutverk og skipulag hér á Íslandi eru borin saman við norska kerfið þá erum við ekki ósvipuð grönnum okkar í hugmyndafræði en nokkuð skortir á í útfærslu, fjármögnun og skipulagi. Greiningar benda til þess að stærstu tækifærin liggi í fjölgun fagráðinna þjálfara, aukinni fjárfestingu í afreksvísindum, öflugri þjónustu Afreksmiðstöðvar Íslands og markvissum stuðningi við íþróttafólk á aldrinum 18–25 ára. Þetta er sá aldur þar sem margir hætta vegna náms, atvinnu eða fjárhagslegs álags.

Til að færa íslenskt afrekskerfi nær því sem þekkist til að mynda í Noregi þurfum við að fjárfesta í uppbyggingu íþróttastarfsins. Það þarf aukið fjármagn til að „jafna leikinn“, breytt skipulag og fjárfestingu í faglegum þáttum; sérfræðiþjónustu, rannsóknum, gagnaöflun, gagnaframsetningu og langtímasamningum, sem skapa fyrirsjáanleika.

Á sama tíma þarf að styrkja grunnstoðir hreyfingarinnar. Sjálfboðaliðar eru meðal mikilvægustu auðlinda íslenskra íþrótta. Tugþúsundir einstaklinga leggja fram vinnu sína án endurgjalds og skapa samfélagsleg verðmæti sem nema milljörðum króna árlega. Til að tryggja sjálfbærni þarf að bæta starfsumhverfi þeirra, efla fræðslu og stuðning og auka viðurkenningu á framlagi þeirra.

Sterk íþróttahreyfing = sterkara samfélag

Lærdómurinn frá Noregi er ekki sá að Ísland eigi að afrita norska kerfið. Lærdómurinn er að byggja áfram á íslensku leiðinni, en styrkja hana með markvissari fjárfestingu, meiri fagmennsku og skýrari langtímahugsun. Við þurfum að ala á leikgleðinni, auka þátttökuna og skapa um leið enn betra umhverfi fyrir þau sem stefna að alþjóðlegum afrekum.

Þegar öflug grasrót, sterkt sjálfboðastarf, fagleg þjálfun og markviss afreksuppbygging vinna saman verður niðurstaðan meiri en íþróttaárangur einn og sér. Þá fáum við heilbrigðari þjóð, sterkari samfélög, betri fyrirmyndir og aukin lífsgæði. Sterk íþróttahreyfing skapar sterkara samfélag. Það er kjarninn í leiðinni frá leikgleði til afreka.

Höfundur er Forseti Íþrótta- og Ólympíusambands Íslands.