Byrgjum brunninn áður en barnið dettur ofan í – eflum for­varnir í raun!

Að undanförnu hefur farið fram umræða um leiðir til að hefta aðgengi og neyslu unglinga á nikótíni og nikótínvörum. En við vitum að dagleg notkun á nikótínpúðum hjá ungu fólki er að aukast verulega. Þeir sem vinna að tóbaksvörnum hafa miklar áhyggjur og kalla eftir aðgerðum.Auðvitað eigum við sem samfélag að standa vörð um unglingana okkar og tryggja verndandi löggjöf, góða fræðslu og forvarnir í grunn- og framhaldsskólum. Að mínu mati þarf að fjalla með mun skýrari hætti um forvarnir í námskrá, tryggja skólum meira og fjölbreyttara efni til að vinna með, fylgja eftir því sem á að koma fram í skólanámskrá allra grunnskóla og virkja betur foreldra og aðra þá sem vinna með börnum og unglingum. Ég sé fyrir mér miðlægan „banka“ sem yrði t.d. vistaður hjá Miðstöð menntunar og skólaþjónustusem heldur utan um allt námsefni, þar yrði efni fyrir kennara til að vinna út frá, verkefni og upplýsingar fyrir nemendur og efni ætlað foreldrum. En til þess að hafa þetta lifandi gagnagrunn yrði að yfirfara og uppfæra hann mjög reglulega þar sem efni eins og þetta úreldist mjög fljótt og nýjar upplýsingar sífellt að bætast við.

Er í dag boðið upp á vandaða og aðgengilega fræðslu og forvarnir?

Ég vann í áratugi að forvörnum í grunnskóla og á vettvangi Krabbameinsfélags Reykjavíkur, en félagið gaf um árabil út fjölbreytt verkefni sem skólar og foreldrar gátu nýtt sér. Þar á bæ er fólk alltaf tilbúið að leggja málinu lið, ásamt öðrum sem vinna að forvörnum.En hvernig er tóbaks- og nikótínvörnum t.d. háttað í dag á vettvangi grunnskóla? Það eru margir að gera vel, margir sem vilja sinna forvörum en hafa ekki úr miklu að moða. Að mínu mati vantar skýrari farveg í skólum og það er ekki hægt að afgreiða forvarnir m.a. tóbaks- og nikótínforvarnir með einstaka heimsóknum eða vinnuvikum. Það þarf mun markvissari vinnu og gott aðgengi að fjölbreyttu efni fyrir kennara og nemendur að vinna með.En til þess að forvarnir skili árangri sem skyldi þarf áður að vinna með nemendum í t.d. sjálfsmyndinni, áhrifum samfélagsmiðla og fyrirmynda, hugmyndfræði sem liggur að baki auglýsinga, áhættuhegðun o.fl. Til viðbótar þarf að setja reglur um sölu, aðgengi og útlit á nikótínvörum - og fylgja reglunum eftir. Það er líka spurning hvort verðlagning gæti haft áhrif á neysluna? Í dag eru það helst nikótínpúðar sem krakkar eru að nota, púða sem innihalda nikótín auk ýmissa bragðefna og fylliefna. Umbúðirnar minna oft á sælgæti eða eitthvað sem vekur áhuga unglinga. Aðgengið er næsta óheft og við vitum vel að eftir því sem aðgengi að þessu fíkniefni sem öðrum er betra eykst eftirspurn og notkun. Því er líka haldið að unglingum að þetta sé ekki tóbak en því er sleppt að halda á lofti þeirri staðreynd að fíkniefnið er til staðar, að púðarnir valda óafturkræfum skaða á tannholdi og á hjarta og æðakerfið en enn eru ekki öll kurl komin til grafar hvað varðar frekari skaðsemi.

En hvað er að finna um forvarnir í Aðalnámsskrá grunnskóla?

Um daginn leitaði ég í námsskránni og fann þetta undir „forvarnir“ í Almennum hluta í kafla 7 - Nám og kennsla; “ Lögð skal áhersla á almennar forvarnir, s.s. gagnvart tóbaki, áfengi, öðrum vímuefnum og annars konar fíkn, t.d. net- og spilafíkn. Mikilvægt er að allir grunnskólar komi sér upp forvarnaráætlun sem birt er í skólanámskrá“. Síðan er þetta að finna í kafla 16 - Undanþágur frá aðalnámskrá; „Grunnskólar skulu leggja sérstaka áherslu á stuðning og forvarnir ekki síst ef vísbendingar eru um skólaforðun“. Síðan ekki söguna meir, ekkert í köflum einstakra námsgreina eða frekari lýsing á því hvernig eða með hvaða hætti forvörnum skal háttað.

Hvað varð um lífsleiknina?

Fyrir nokkrum árum var útbúin sérstök námsskrá í lífsleikni (liveskils), en lífsleikni var þá nýtt orð í íslenskum skólummeð nýja nálgun. Afmarkörkuð var ein kennslustund á viku frá 4.bekk og upp í 10.bekk. Að mínu mati var kennari frekar að vinna með nemendum sínum að markmiðum lífsleikninnar, efla lífsleikni þeirra, en að “kenna” þeim beint lífsleikni. Vinnan byggði á innlögn eða kynningu, samtali og skoðanaskiptum, auk þess fjölbreyttri efnisöflun og vinnu sem ýmist var einstaklings- para- eða hópvinna. Nú er þessi tími kominn undir samfélagsfræði og í dag er ekki hægt að finna orðin lífsleikni eða að verða lífsleikinn í Aðalnámskrá grunnskóla. Mér finnst þetta mikil afturför - það hefði frekar átt að styðja betur við lífsleiknina t.d. efla fjölbreytta námsefnisgerð og bjóða kennurum upp á símenntunarnámskeið. Festa greinina betur í sessi innan skólanna og í samfélaginu. Leggja áherslu á að skólar ynnu eftir skólanámskrá þar sem fjalla á sérstaklega um forvarnir, jafnframt vinna með foreldrum og öðrum þeim sem koma að daglegu lífi barna og unglinga s.s. íþróttafélögum. Lífsleiknin og hugmyndafræðin sem að baki bjó féll mjög vel að verkefninu Heilsueflandi skóli eða Heilsueflandi samfélag sem embætti landlæknis heldur utan um. Mér, sem náms- og starfsráðgjafa, auk þess að vera kennari, fannst virkilega gott og nauðsynlegt að fá að vinna með unglingum að lífsleikni –skoða t.d. sjálfsmyndina, áhættuhegðun, fíknir og fyrirmyndir.Í þessum tímum gafst kjörinn vettvangur til að sinna forvörnum en í dag eru hæfniviðmið samfélagsgreina í sex flokkum og er einn þeirra sjálfsmyndin. En undir sjálfsmyndina falla 9 undirkaflar, þ.e. félagsmótun, þarfir, tilfinningar, hugarfar, sjálfsþekking, virðing, staðalmyndir, kynjafræði og fjármál. Kaflinn er mjög almennt orðaður, víða komið við og allt viðfangsefni sem virkilega þarf að vinna með börnum og unglingum, ég tek heilshugar undir það, en ekki eitt orð um forvarnir, áhættuhegðun, ávana- og fíkniefni eða fyrirmyndir. Mér finnst líka einsýnt að samfélagsfræðikennara tekst ekki að vinna að öllum fyrrgreindum flokkunum og undirköflunum á þeim tíma sem samfélagsfræðinni eru ætlaðir – þar þarf örugglega að velja og hafna.

Hvað viljum við raunverulega gera?

Ef við meinum eitthvað með því að við viljum efla hvern og einn nemanda og auka með honum gagnrýna hugsun þarf margt að koma til. Ef við viljum stuðla að því að nemandinn þekki sjálfan sig, hæfileika sína og leiðir til að ná markmiðum sínum verðum við að gera betur en við erum að gera í dag. Samfélagslæsi er nauðsynlegt, að þekkja áhrifavalda, kunna að vega og meta auglýsingar og allt það sem dynur á krökkum í gegnum samfélagsmiðla.En til þess að vinnan verði bitastæð þarf að gefa henni gott svigrúm innan grunnskóla. Kennarar verða að hafa góð verkfæri og efni til að vinna með og vísa nemendum sínum á. Foreldrar verða að vera tilbúnir að taka þátt í þessari vinnu sem í raun er ekkert annað en einn angi uppeldis. Regluverkið verður að vera skýrt og það þarf að halda. Því vil ég að lokum brýna yfirvöld mennta- og heilbrigðismála til að taka höndum saman og kalla að borðinu aðila sem láta sig þessi mál varða. Það væri t.d. gott að byrja á því að kanna með hvaða hætti grunnskólar sinna forvörnum í dag og hvernig sú fræðsla endurspeglast í skólanámskrám viðkomandi skóla. Kalla auk þess eftir skoðunum kennara, skólastjórnenda, foreldra og nemenda – það mætti t.d. nýta fulltrúa í skólaráðum. Þegar þessar upplýsingar liggja á borðinu er raunverulega hægt að halda áfram. Við verðum að gefa þessum málaflokki raunhæft rými, breyta því sem þarf að breyta og sýna nemendum þá virðingu að lögð sé raunveruleg áhersla á að efla heilbrigði þeirra, skapa þeim tækifæri til aðástunda sjálfseflingu og jákvæðan lífsstíl – og kenna þeim leiðir til að standast neikvæðan þrýsting sem leitt getur til áhættuhegðunar. Við höfum ekki endalausan umhugsunartíma, við vitum að heilbrigði og vellíðan margra barna og unglinga er í húfi.

Höfundur er  fv. kennari og náms- og starfsráðgjafi.