Hvar má sleppa taumnum?

Ég hef eytt sumrinu í að skrifa um beislið. Um að gervigreind fái aldrei lausan tauminn þar sem viðkvæm gögn búa, í fyrirtækjum, stofnunum og hugbúnaðarkerfum þjóðarinnar. Um að vél sem enginn skilur til fulls verði að ganga í taum sem allir geta lesið. Ekkert af því dreg ég til baka.

En heiðarleg spurning á skilið heiðarlegt svar: er þá hvergi óhætt að sleppa? Jú. Og einmitt þar liggja stærstu tækifæri Íslands.

Reglan er einföld

Laus taumur er öruggur þar sem villan er ódýr, afturkræf og sannprófunin innbyggð. Hann strekkist þar sem villan er dýr, gögnin viðkvæm eða hreyfingin óafturkræf. Þetta er öll reglan. Hún útskýrir hvers vegna sama tæknin getur verið hættuleg á einum stað og hrein gjöf á öðrum.

Fimm staðir þar sem má sleppa

Fyrsti staðurinn er kennslan. Þolinmóðasti einkakennari sögunnar er kominn: vakinn allan sólarhringinn, lagar sig að hverjum nemanda, finnst engin spurning of heimsk og rukkar ekki tímakaup. Fyrir fullorðinn, sjálfstæðan nemanda má taumurinn vera nánast alveg laus, því verkefnið, prófið og raunveruleikinn leiðrétta jafnóðum. Villan kostar smá tíma, ekki traust. Einn fyrirvari, og hann er prinsipp: barn fær kennara með vélinni, ekki vél í stað kennara.

Annar staðurinn er rannsóknastofan með innbyggðan dómara. Þar sem tilgátan er ódýr og prófið strangt má vélin giska frjálst. Hún má spá fyrir um byggingu milljóna próteina, því tilraunastofan sker úr. Hún má leita að nýjum efnum og lyfjakandídötum, því mælingin fellir dóminn. Hún má leita að stærðfræðisönnunum, því sönnunarforrit (proof checker) staðfestir hverja einustu línu áður en nokkur maður trúir henni. Náttúran og rökfræðin halda dómsvaldinu. Þess vegna má vélin hlaupa.

Þriðji staðurinn er hermirinn (simulation). Róbót má detta tíu þúsund sinnum í sýndarheimi án þess að nokkur meiðist. Lyf má skima í tölvu áður en nokkur tilraun hefst. Raforkukerfi og umferð má stressprófa í friði. Sandkassinn er einmitt til þess að þar megi taumurinn liggja á jörðinni.

Fjórði staðurinn er leitin í opnum gögnum. Að fínkemba milljónir gervihnattamynda af jöklum, skógareldum og skipaferðum. Að hlusta á fuglahljóð heillar sumarnætur. Að lesa skjalasöfn heillar aldar eða kortleggja hafsbotn. Vélin bendir, maðurinn skoðar fundinn. Hún má vinna ein alla nóttina, því hún tekur enga ákvörðun. Hún finnur bara.

Fimmti staðurinn er skissuvinnan. Hugmyndir, fyrstu drög, tilbrigði, þýðingaruppköst. Ekkert er ákveðið fyrr en manneskja velur, og villan kostar ekkert nema rafmagn.

Svo er mótreglan, og hún er jafn einföld: um leið og peningar, heilsa, réttindi, viðkvæm gögn eða hreyfiorka koma við sögu strekkist taumurinn. Þess vegna verður lögfræðiagent aldrei á þessum lista, sama hve klár hann verður. Listinn hér að ofan á eitt sameiginlegt: þar er ekkert í húfi fyrr en manneskja ákveður að gera eitthvað við niðurstöðuna.

Þrjú verk fyrir stjórnvöld

Fyrsta verkið er að gera gervigreindina að innviðum, eins og rafmagnið og heita vatnið. Við eigum söguna sjálf: Reykjavík hitaði sig með almannaveitu á meðan aðrar borgir brenndu kolum, og uppskar ódýrustu og hreinustu húshitun sem um getur. Sama hugsun á við núna, ný veita: reikniafl (compute) og gagnaver í almannaeigu, seld á jafnræðisgrunni, arðurinn heim. Ég hef áður skrifað að þjóðarsjóðurinn okkar heiti Landsvirkjun. Þetta er næsti kafli þeirrar sögu. Og varnaglinn fylgir: innviðir án eignarhalds eru ekki forskot heldur nýlenda með fínna nafni.

Annað verkið er að setja menntakerfið í startup mode. Þegar vélin tekur við fyrirlestrinum og endurtekningunni fær skólinn loksins tíma í það sem vélin getur ekki: að velja verkefni sem skipta máli, bera ábyrgð á niðurstöðu, vinna í teymi og sannreyna. Prófessorarnir hætta að vera upptökutæki og verða það sem þeir áttu alltaf að vera: mentorar, fyrirlesarar og leiðbeinendur bestu teymanna. Háskólinn færist nær því að vera verksmiðja lítilla teyma sem leysa raunveruleg verkefni þvert á allar greinar samfélagsins, í heilbrigðismálum, orku, landbúnaði, stjórnsýslu og listum. Þarf að umbylta öllu í einu? Nei. Byrjum með eina deild og eitt tilraunaár, regluverkssandkassa menntakerfisins, mælum árangurinn og birtum hann. En einn varnagli strax: startup leysir vandamál morgundagsins, grunnrannsóknir búa til lausnir næsta áratugar. Skóli sem hættir að rannsaka étur útsæðið sitt.

Þriðja verkið er að láta nýsköpunarféð hreyfast á sama hraða og fólkið sem sækir um það. Í dag mælist umsóknarferlið í mánuðum á meðan lítil teymi lifa og deyja á vikum. Sjóðurinn sem á orkuna og reikniaflið á líka að verðlauna bestu teymin: hröð dómnefnd, sjálfstæð og gagnsæ, sem verðlaunar, hafnar eða stýrir áfram. Og ríkið sjálft sem fyrsti viðskiptavinur, því fyrsti reikningurinn er sterkasta verðlaun sem lítið teymi getur fengið. Tækni- og nýsköpunarsjóðirnir eiga heima þar sem orkan, reikniaflið og verkefnin mætast.

Kjarninn

Þetta þrennt er ekki útgjaldaliður. Þetta er verkaskipting þjóðar sem ætlar sér eitthvað.

Ríkið leggur rafmagnið, reikniaflið og leyfið til að prófa. Unga fólkið leggur hugmyndirnar. Vélin margfaldar og maðurinn samþykkir.

Taumurinn er ekki bremsa á framtíðina. Hann er ástæðan fyrir því að við þorum að hleypa henni á skeið.

Höfundur er gervigreindar- og framtíðarfræðingur og stofnandi Alvitur.is.