Þegar ríkið tekur reikninginn

Ludwig von Mises fæddist árið 1881 og var einn helsti fulltrúi austurríska hagfræðiskólans. Í höfuðriti sínu, Human Action, setti hann einstaklinginn og frjálsar athafnir hans í öndvegi. Hann varaði við þeirri trú að stjórnvöld, sérfræðingar og miðstýrð kerfi gætu stýrt samfélaginu betur en frjálsir einstaklingar, fyrirtæki og frjáls viðskipti.

Mises lagði áherslu á eignarrétt, trausta peningastefnu, samningsfrelsi og ábyrgð einstaklinga og fyrirtækja á eigin ákvörðunum. Af þeirri hugsun leiðir einföld en mikilvæg spurning: Hver á að bera tapið þegar einkafyrirtæki taka rangar ákvarðanir?

Fyrir Íslendinga er þetta ekki aðeins fræðileg spurning. Hún var kjarninn í Icesave-deilunni.

Átti almenningur að greiða?

Eftir fall Landsbankans árið 2008 var þess krafist að íslenska ríkið bæri ábyrgð á greiðslum vegna innstæðna Icesave-reikninganna í Bretlandi og Hollandi. Hefði sú niðurstaða orðið ofan á hefðu skuldbindingar vegna starfsemi einkabanka verið færðar yfir á íslenska skattgreiðendur.

Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins tók þátt í málinu fyrir EFTA-dómstólnum og studdi þann málstað að íslenska ríkið hefði brotið gegn skuldbindingum sínum samkvæmt innstæðutryggingatilskipuninni. Í reynd hefði sú túlkun falið í sér að ríkið ætti að tryggja greiðslur þegar innstæðutryggingakerfið réði ekki við afleiðingar kerfishruns.

EFTA-dómstóllinn hafnaði þessum málstað í dómi sínum 28. janúar 2013. Tilskipunin sem þá gilti lagði ekki slíka skyldu á íslenska ríkið við þær aðstæður sem sköpuðust þegar nær allt bankakerfið hrundi.

Ísland vann fullnaðarsigur.

Tapið verður ekki opinbert eftir á

Icesave-dómurinn var ekki aðeins mikilvægur lögfræðilegur sigur. Hann hafnaði því að tap vegna starfsemi einkabanka yrði sjálfkrafa gert að skuld ríkisins þegar á reyndi.

Þar birtist grundvallaratriði í hugsun Mises: Ábyrgð og áhætta verða að fylgjast að. Ef hagnaðurinn er einkavæddur en tapið fært yfir á almenning er hvorki um frjálsan markað né eðlilega ábyrgð að ræða. Þá fá einkaaðilar ávinninginn af áhættutöku sinni en skattgreiðendur reikninginn þegar illa fer.

Slíkt fyrirkomulag skapar jafnframt ranga hvata. Fyrirtæki sem gera ráð fyrir að ríkið bjargi þeim hafa minni ástæðu til að gæta að áhættu. Fjárfestar og lánveitendur geta tekið ákvarðanir í þeirri trú að almenningur verði að lokum látinn bera tapið.

Icesave sýndi hvað slík krafa getur þýtt fyrir lítið ríki. Um var að ræða skuldbindingar sem hefðu getað lagt gríðarlega byrði á íslenskan ríkissjóð og almenning um langt árabil.

Sigur sem má ekki gleymast

Icesave-deilan sýnir hvers vegna hugmyndir Mises um ábyrgð, eignarrétt og takmörk ríkisvaldsins eru hvorki úreltar né aðeins viðfangsefni fræðimanna.

Þær snerta beinlínis samband ríkis og einkafyrirtækja. Þær snerta rétt stjórnvalda til að ráðstafa fjármunum almennings. Og þær snerta þá tilhneigingu að kalla eftir afskiptum ríkisins þegar einkaaðilar vilja losna undan afleiðingum eigin ákvarðana.

Sú barátta sem Íslendingar háðu í Icesave-málinu má aldrei gleymast. Lítið ríki neitaði að taka á sig skuldir einkabanka þrátt fyrir mikinn erlendan þrýsting og hafði sigur fyrir dómi.

Þeir sem telja hugmyndir Mises rangar eiga að hrekja þær með rökum. Icesave sýnir hins vegar hvers vegna spurningin um mörk ríkisábyrgðar og yfirfærslu taps einkaaðila á almenning er hvorki úrelt né fræðileg. Fyrir Íslendinga varð hún að spurningu um milljarða, fullveldi og framtíð ríkissjóðs.

Höfundur er hagfræðingur.