Marta Kos verður að virða niður­stöðuna

Þegar Marta Kos, framkvæmdastjóri Evrópusambandsins í stækkunarmálum, reynir að skýra niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar 29. ágúst með villandi málflutningi og því að kjósendur hafi verið leiddir á villigötur fer hún yfir eðlileg mörk.

Marta Kos var ekki hlutlaus áhorfandi að kosningunum. Hún hafði skýra pólitíska og stofnanalega hagsmuni af því að Ísland samþykkti að hefja aðildarviðræður við Evrópusambandið að nýju. Aðeins fáeinum dögum fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna lýsti hún því yfir að Ísland gæti orðið aðili að ESB innan eins til tveggja ára.

Íslenskir kjósendur höfnuðu þeirri leið.

Viðbrögðin við þeirri niðurstöðu geta ekki verið að draga dómgreind kjósenda í efa eða gefa í skyn að þeir hafi látið blekkjast. Slíkar fullyrðingar eru ekki aðeins lítilsvirðing við þá 118 þúsund kjósendur sem sögðu nei. Þær geta einnig grafið undan trausti á lýðræðislegum ferlum og getu almennings til að kynna sér flókin pólitísk álitaefni og komast að sjálfstæðri niðurstöðu.

Raunverulegur ágreiningur

Umræðan um samband Íslands við Evrópusambandið snerist um raunverulegan og málefnalegan ágreining. Tekist var á um fullveldi, stjórnskipun, sjávarútveg, landbúnað, gjaldmiðilsmál, efnahagsstjórn og stöðu Íslands innan EES-samningsins.

Einnig var rætt um hvað fælist í því að hefja aðildarviðræður að nýju, hvaða samningsrammi myndi gilda og hversu fyrirsjáanlegt ferlið væri. Bent var á að samningsramminn frá 2010 byggðist á aðferðafræði sem Evrópusambandið breytti árið 2020 og að engin ákvörðun lægi fyrir um hvernig viðræðum við Ísland yrði háttað.

Þetta voru ekki tilbúin ágreiningsefni og byggðust ekki á villandi málflutningi. Þau vörðuðu grundvallarhagsmuni Íslands og framtíðarstöðu landsins.

Báðar fylkingar héldu úti öflugri kosningabaráttu. Fjölmiðlar fjölluðu ítarlega um málið og fjöldi sérfræðinga, stjórnmálamanna og fulltrúa hagsmunasamtaka tók þátt í umræðunni. Ríkisstjórnin sjálf beitti sér fyrir þjóðaratkvæðagreiðslunni og tveir stjórnarflokkanna studdu eindregið já-svarið.

Kjósendur hlustuðu á rökin, mátu þau og komust að niðurstöðu. Kjörsókn var yfir 80% og 52,8% greiddu atkvæði gegn því að aðildarviðræður yrðu hafnar að nýju.

Þetta var lýðræðisleg niðurstaða, ekki bilun í lýðræðinu.

Kjósendur voru ekki leiddir á villigötur

Með því að skýra óþægilega niðurstöðu með villandi málflutningi er komist hjá því að takast á við málefnaleg rök þeirra sem höfnuðu áframhaldandi aðildarferli.

Þá er ekki svarað áhyggjum af yfirráðum yfir fiskveiðiauðlindinni. Ekki er svarað spurningum um stöðu íslensks landbúnaðar innan sameiginlegrar landbúnaðarstefnu ESB. Ekki er tekist á við afleiðingar þess að sameiginleg viðskiptastefna, peningastefna og endanlegt dómsvald færðust frá Íslandi til stofnana Evrópusambandsins.

Þess í stað er gefið í skyn að meirihluti kjósenda hafi einfaldlega ekki skilið málið.

Það er hvorki málefnalegt né lýðræðislegt svar.

Lýðræðisleg umræða felur óhjákvæmilega í sér ólíkar skoðanir, mismunandi mat á staðreyndum og ágreining um áhættu og framtíðarhagsmuni. Ekki má gera skoðanir annars helmings þjóðarinnar tortryggilegar einfaldlega vegna þess að þær urðu ofan á í kjörklefanum.

Ekki hennar ákvörðun

Marta Kos er ekki kjörin af íslensku þjóðinni og hefur ekkert lýðræðislegt umboð til að leggja línurnar um framtíðarstöðu Íslands. Sem framkvæmdastjóri ESB í stækkunarmálum ætti hún sérstaklega að gæta hófs þegar hún leggur mat á niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslu í fullvalda ríki utan sambandsins.

Henni var frjálst að óska eftir já-niðurstöðu. Henni var einnig frjálst að lýsa kostum aðildar frá sjónarhóli Evrópusambandsins. En eftir að kjörstöðum lokaði bar henni að virða niðurstöðuna, ekki að draga forsendur hennar eða dómgreind íslenskra kjósenda í efa.

Niðurstaðan kann að hafa valdið Mörtu Kos og öðrum forsvarsmönnum Evrópusambandsins vonbrigðum. Það breytir hvorki gildi hennar né lögmæti.

Ákvörðunin var íslensku þjóðarinnar einnar. Hún var tekin í lýðræðislegri atkvæðagreiðslu eftir langa og ítarlega umræðu. Marta Kos verður að virða hana sem skýra yfirlýsingu um lýðræðislegan vilja fullvalda þjóðar.

Höfundur er hagfræðingur með diplóma í opinberri stjórnsýslu.