Próf eiga að vera átta­viti, ekki á­fanga­staður

Það er athyglisvert hversu fljótt umræðan um gæði skólastarfs endar í tölum. Niðurstöður prófa birtast, meðaltöl eru borin saman og skólar, sveitarfélög og þjóðir færast upp eða niður lista. Í kjölfarið er gjarnan rætt um hvort skólakerfið standi sig eða hvort eitthvað hafi farið úrskeiðis. Námsmat á sannarlega rétt á sér. Það getur veitt mikilvægar upplýsingar um stöðu nemenda, sýnt hvar styrkleikar liggja og hvar þörf er á frekari kennslu eða stuðningi. Það getur hjálpað kennurum að laga kennsluna að þörfum nemenda og skólum að greina hvar þeir þurfa að gera betur. Þar liggur tilgangurinn. Námsmat á að þjóna náminu en námið á ekki að þjóna námsmatinu.

Þegar mælingin verður markmiðið

Þegar niðurstöður prófa verða helsti mælikvarðinn á gæði skóla eða menntunar skapast ákveðin hætta. Það sem er mælt fær athygli og það sem skólar eru bornir saman eftir fær meira vægi. Smám saman getur mælitækið farið að stýra því sem fram fer í skólastofunni. Þá verður hætta á að skólinn fari að undirbúa börn fyrir mælinguna í stað þess að nota mælinguna til að bæta menntun þeirra. Það er röng leið eins og segir í lögmáli Goodharts (e. Goodhart's law): „Þegar mælikvarði verður að markmiði, hættir hann að vera góður mælikvarði.“ Við þurfum sannarlega að vita hvar börn standa í læsi, stærðfræði og öðrum fögum, hvort þau hafi öðlast þá grunnþekkingu og hæfni sem þau þurfa til áframhaldandi náms. Þar eiga sannarlega að vera kröfur. En hlutverk skóla er meira eins og lög og námskrár bera með sér. Börn eiga líka að læra að hugsa sjálfstætt og gagnrýnið, sýna frumkvæði, vinna með öðrum, leysa vandamál, takast á við ágreining, skapa, bera ábyrgð og standa aftur upp þegar þeim mistekst. Við viljum að þau læri að taka þátt í lýðræðissamfélagi, virði ólík sjónarmið og þekki eigin styrkleika. Margt af þessu verður seint mælt með stöðluðu prófi. En það gerir það ekki minna mikilvægt.

Barn er meira en mælitala

Tvö börn geta fengið sömu niðurstöðu á prófi en verið á gjörólíkum stað í námi sínu. Annað getur hafa tekið gríðarlegum framförum og þurft að leggja mikið á sig. Hitt getur náð sömu niðurstöðu án þess að verkefnið hafi reynt sérstaklega á það. Talan er sú sama en námsferlið er það ekki. Barn getur jafnframt búið yfir framúrskarandi sköpunargáfu, verklegri hæfni, leiðtogahæfileikum, samskiptafærni eða lausnamiðaðri hugsun án þess að það sjáist í niðurstöðum hefðbundins prófs. Prófið er ekki rangt fyrir vikið. Það mælir einfaldlega aðeins það sem því er ætlað að mæla en það mælir ekki barnið í heild sinni.

Jafnræði er ekki það sama og einsleitni

Þarna skiptir hugmyndin um jafnræði miklu máli. Jón Torfi Jónasson hefur bent á að jafnræði í menntun felist ekki í því að allir fái sama viðmót eða séu metnir eftir einum samræmdum kvarða. Markmiðið sé að öll börn fái sem ríkust tækifæri til að menntast og eiga virkt og farsælt líf. Börn mæta nefnilega ekki öll á sama stað að sömu byrjunarlínu. Þau hafa ólíka reynslu, styrkleika, áhuga og þarfir. Fagmennska kennarans felst meðal annars í því að þekkja nemendur sína, sjá hvar þeir standa og finna leiðir til að færa hvern og einn áfram. Þess vegna þarf námsmat líka að vera fjölbreytt. Próf geta verið hluti þess en einnig margvísleg verkefni, samtöl, leiðsagnarmat, sjálfsmat og alls kyns athuganir. Það er sannarlega ekki auðvelt að setja fram í töflu allt sem skiptir máli.

Heildarmyndin

Að gagnrýna ofuráherslu á próf er ekki krafa um minni metnað. Þvert á móti er það krafa um víðari skilning á árangri og menntun. Við eigum að gera þá kröfu að börn öðlist traustan þekkingargrunn. En við eigum líka að gera þá kröfu að skólinn efli forvitni þeirra, sjálfstæði, sköpun, samskiptafærni, þrautseigju og hæfni til að takast á við síbreytilegt samfélag, efli lykilhæfni samkvæmt aðalnámsskrá. Þegar niðurstöður prófa birtast eigum við því að skoða þær vandlega en líka varlega. Spyrja hvað þær segja okkur, hvar við þurfum að gera betur og hvernig við ætlum að bregðast við en einnig horfa til annarra áhrifaþátta og teikna upp heildarmynd viðbragða sem hæfir hverjum skóla. Mælingar eiga að hjálpa okkur að sjá hvert nemandinn þarf að fara næst og hvað við getum gert betur til að styðja við hann þangað. Próf eiga því að vera áttaviti, ekki áfangastaður. Þegar barn lýkur skólagöngu sinni ætti stærsta spurningin ekki að vera hversu vel okkur tókst að mæla það heldur hversu vel okkur tókst að mennta það.

Höfundur er skólastjóri.