Leiðin út úr PISA-lægðinni

Nýjustu niðurstöður PISA sýna að námsárangur 15 ára nemenda í OECD-ríkjum hefur aldrei mælst lakari. Árangur hefur versnað í öllum þremur greinum prófsins og sérstaklega í lesskilningi og stærðfræði.

Ísland fylgir þessari þróun en sker sig jafnframt skýrt úr. Hér hefur árangurinn versnað mun meira en annars staðar og er Ísland nú langt undir meðaltali OECD-ríkja í öllum þremur greinum PISA, ólíkt því sem var fyrir um tveimur áratugum.

Hvað skýrir hnignunina?

Ýmislegt kann að skýra alþjóðlega hnignun námsárangurs. Ein stærsta breytingin á umhverfi barna síðasta áratuginn er tilkoma snjalltækja og áhrif þeirra. OECD bendir á tengsl stafrænnar truflunar, skjánotkunar og veikari námsárangurs, enda samkeppnin um athygli barna aukist mikið.

Samsetning nemendahópsins hefur einnig breyst. Börnum með erlendan bakgrunn hefur fjölgað hratt í mörgum Evrópuríkjum og þau standa að jafnaði verr í PISA. Skýringarnar á því eru fjölþættar, en börn innflytjenda koma til landsins á ólíkum aldri, kunna málið sem kennt er misvel, hafa ólíka fyrri skólagöngu og eru að jafnaði verr sett félagslega og efnahagslega.

Hvorug þessara skýringa dugir þó til að skýra hrunið sem hefur orðið í námsárangri á Íslandi. Árangurinn hér á landi er mun verri en í öðrum OECD-ríkjum og lækkunin meiri. Í lesskilningi hefur Ísland lækkað um 60 stig á áratug, sem jafngildir þremur glötuðum árum af skólagöngu. Þessi lækkun er meiri en í nokkru öðru OECD-ríki og Ísland skorar lægst allra Evrópulanda innan OECD þegar kemur að lesskilningi.

Mælingar og forgangsröðun vantar

Hætt var að nota samræmd próf við inntöku í framhaldsskóla árið 2009 og prófin aflögð árið 2022. Ítrekað hefur komið fram að lokaeinkunnir grunnskóla eru ekki samanburðarhæfar milli skóla og nýr matsferill, sem ekki felur í sér samræmt lokamat, leysir aðeins hluta vandans. Án samræmdra mælinga er ekki hægt að sjá hvar kennsla skilar árangri, hvar vandamál liggja og hvar þarf að grípa inn í.

Á sama tíma hefur verkefnum skólans fjölgað og aðalnámskráin orðið umfangsmeiri. OECD hefur bent á hættuna af „ofhleðslu námskrár“, þegar nýjum markmiðum er bætt við án þess að önnur víki. OECD hefur jafnframt bent á að Ísland verji minni tíma í suma lykilþætti náms en mörg önnur lönd og að umfangsmikil námskrá geti dreift athyglinni frá grunnfærni. Einfalda þarf námskrána, setja skýrari markmið og auka áherslu á kjarnafög.

Jöfn tækifæri krefjast ólíkra úrræða

Staða barna innflytjenda er sérstaklega slæm á Íslandi. Í PISA 2025 fengu nemendur án erlends bakgrunns 440 stig í lesskilningi en fyrsta kynslóð innflytjenda aðeins 321 stig. Munurinn þar á milli jafngildir sex ára skólagöngu.

Barn sem skilur aðeins brot af kennslunni þarf fyrst og fremst öfluga íslenskukennslu þar til það getur fylgt almennu námi. Stefna um skóla án aðgreiningar byggir á því að sem flestum þörfum nemenda sé mætt innan almennrar kennslustofu. Jafnræði felst hins vegar ekki í því að öll börn sitji alltaf í sama bekk heldur að hvert barn fái kennslu sem hæfir stöðu þess.

Þrjú skref til betri vegar

Það er jákvætt að stjórnvöld séu farin að bregðast við, meðal annars með snjallsímabanni, endurkomu tölustafaeinkunna og boðaðri endurskoðun aðalnámskrár. En ganga þarf lengra. Til að snúa þróuninni við þarf að fylgja þessari stefnubreytingu eftir með þremur skýrum breytingum á grunnskólakerfinu:

1. Taka aftur upp samræmd próf. Prófin þurfa að vera regluleg og samanburðarhæf milli skóla og ára svo hægt sé að sjá hvar nemendur standa, hvaða skólar ná árangri og hvar þarf að grípa inn í. Samræmd próf eiga jafnframt að liggja til grundvallar inntöku í framhaldsskóla.

2. Einfalda aðalnámskrá. Taka þarf út það sem hefur bæst við á kostnað kjarnans og setja lestur, ritun, íslensku, stærðfræði og vísindi aftur í forgang. Markmiðin eiga að vera færri, skýrari og mælanlegri.

3. Falla frá skóla án aðgreiningar. Það er ekki raunhæft að allar þarfir allra nemenda séu alltaf leystar innan sama almenna bekkjar. Byggja þarf upp sterkari sérhæfð úrræði og tryggja að nemendur með takmarkaða íslenskukunnáttu fái öfluga íslenskukennslu þar til þeir hafa færni til að taka fullan þátt í almennu námi.

Ísland á ekki að sætta sig við að heill árgangur barna nái mun lakari árangri en jafnaldrar þeirra í flestum samanburðarlöndum. Vandinn hefur þróast yfir langan tíma og verður ekki leystur með einni aðgerð. Nú þarf að horfast í augu við stöðuna, mæla árangurinn og setja grunnfærni barna aftur í forgang.

Höfundur er framkvæmdastjóri Viðskiptaráðs.