Fjórfrelsið og EES fyrir Ís­land

EES-samningurinn er af mörgum talinn hafa reynst Íslandi vel. Hann hefur veitt íslenskum fyrirtækjum aðgang að evrópskum markaði, auðveldað viðskipti með vörur og þjónustu svo og skapað íslenskum borgurum tækifæri til náms, atvinnu og búsetu erlendis. Fríverslunarsamningar geta styrkt íslenskt atvinnulíf án þess að Ísland þurfi endilega að ganga inn í dýpra pólitískt samband, en þá kemur upp vandi við EES.

Vandinn felst m.a. í því að fjórfrelsið er oft rætt eins og það sé ein óskipt heild: frjáls för vöru, þjónustu, fjármagns og fólks. Þessi fjögur frelsi eru í raun mjög ólík og afleiðingar þeirra fyrir Ísland eru ekki þær sömu. Það sem getur verið hagkvæmt fyrir stóran og fjölmennan markað í miðri Evrópu þarf ekki að henta litlu, einangruðu eylandi með um 400 þúsund íbúa langt úti í Norður-Atlantshafi.

Vörur og þjónusta

Frjáls viðskipti með vörur og þjónustu hafa að mörgu leyti verið Íslandi til hagsbóta. Þau auka samkeppni, geta lækkað verð og gefa íslenskum fyrirtækjum aðgang að stærri mörkuðum. Íslenskir neytendur njóta einnig meira vöruúrvals og fyrirtæki geta nýtt sér sérhæfingu og samstarf yfir landamæri.

Þessi hluti EES-samstarfsins er því almennt auðvelt að verja að teknu tilliti til verndarsjónarmiða, t.d. landbúnaðar, en Ísland hefur hag af því að geta selt vörur og þjónustu erlendis og keypt það sem hagkvæmara er að framleiða annars staðar. En taka þarf mið af landfræðilegri legu landsins. Flutningar til og frá landinu eru dýrari og flóknari en milli nágrannaríkja á meginlandi Evrópu. Reglur sem eru samdar fyrir þétt tengt evrópskt samgöngukerfi geta líkst brandara skrifaðar á skrifstofu í Brussel.

Fjármagn og fjármálastöðugleiki

Frjálst flæði fjármagns getur auðveldað fjárfestingar og tengt íslenskt atvinnulíf við alþjóðlega markaði. En lítið hagkerfi er viðkvæmara fyrir fjármagnsflutningum en stórt hagkerfi. Fjármagn getur streymt hratt inn og út úr landinu og haft mikil áhrif á gengi gjaldmiðilsins, fasteignaverð, skuldir og fjármálastöðugleika.

Reglur sem kunna að vera skynsamlegar fyrir stóran sameiginlegan fjármálamarkað þurfa því ekki að henta Íslandi jafn vel. Þegar fjármálakerfi er lítið geta sveiflur orðið meiri og afleiðingarnar víðtækari. Ísland þarf því að hafa nægilegt svigrúm til að bregðast við sértækum aðstæðum í stað þess að vera bundið af reglum sem taka fyrst og fremst mið af stærri hagkerfum. Mikilvægt er að reglum verði ekki þröngvað á aðra s.s. Ísland gegnum EES, eins og samningurinn hefur þróast.

Frjáls för fólks

Frjáls för fólks getur verið jákvæð þegar hún auðveldar fólki að vinna, læra og búa þar sem tækifærin eru best. Hún getur einnig hjálpað íslensku atvinnulífi að manna störf og aukið tengsl Íslands við önnur Evrópulönd.

En áhrif fólksflutninga eru ekki þau sömu í öllum ríkjum. Fyrir lítið samfélag getur hröð fjölgun íbúa haft mikil áhrif á húsnæðismarkað, heilbrigðiskerfi, menntakerfi, innviði og félagslega samheldni. Ísland hefur takmarkaða getu til að bregðast hratt við miklum breytingum og e.t.v. dýrum m.v. íslenskar aðstæður og strjálbýli. Reglur samdar fyrir þéttbýl svæði með mildari veðráttu og hundraði milljóna íbúa geta því verið slæmar fyrir íslenskar aðstæður.

Þetta þýðir ekki að öll alþjóðleg samvinna eða allir fólksflutningar séu neikvæðir. Hins vegar verður að viðurkenna að frjáls för fólks hefur aðrar og oft mikið viðkvæmari afleiðingar, en frjáls viðskipti með vörur og þjónustu. Ekki er hægt að líta á þessi atriði sem jafngild eða gera ráð fyrir að þau hafi sömu áhrif.

EES og íslenskt sjálfstæði

Stærsta vandamálið er að EES-samningurinn hefur þróast þannig að sífellt stærra regluverk Evrópusambandsins verður hluti af íslenskum lögum. Ísland hefur takmörkuð áhrif á mótun þessara reglna og stöðugt minnkandi og hefur ekki atkvæðisrétt við endanlega setningu þeirra að vilja stóru ríkjanna. Því skapast stór lýðræðislegur og pólitískur halli sem mun stöðugt vaxa þegar reglur, sem henta ekki íslenskum aðstæðum, verða bindandi án þess að haldbærum vörnum verði við komið.

Ef EES-samstarfið á að byggjast á því að Ísland taki við öllum reglum innri markaðarins, án þess að geta hafnað þeim þáttum sem reynast íslenskum hagsmunum skaðlegir, verður sífellt erfiðari að verja EES samninginn. Sérstaklega á þetta við þegar fjórfrelsið er meðhöndlað sem eina óaðgreinanleg heild, þrátt fyrir að afleiðingar einstakra frelsisþátta séu mjög ólíkar.

Ísland getur því ekki einfaldlega samþykkt allt fjórfrelsið sem eitt pakkaúrræði. Frjáls viðskipti með vörur og þjónustu geta verið hagkvæm, en frjálst flæði fjármagns og fólks getur skapað verulega áhættu fyrir lítið og viðkvæmt samfélag. Ef EES-samningurinn krefst þess að Ísland samþykki allar þessar reglur án raunverulegs svigrúms til að vernda eigin hagsmuni, verður hann að lokum óásættanlegur.

Meginspurningin ætti því að vera hvort EES þjóni íslenskum hagsmunum í heild sinni, ekki aðeins hvort einstakir hlutar samningsins séu gagnlegir. Ísland þarf að geta tekið þátt í evrópsku efnahagssamstarfi án þess að fórna getu sinni til að setja reglur sem taka mið af smæð landsins, legu þess og sérstöðu. 26. október hefst flug 3 í viku til Beiging með stoppi í Kaupmannahöfn fyrir u.þ.b. 140,000 báðar leiðir. Veröldin stækkar.

Nei við enn nánara samstarfi við ESB (kíkja í pakkann?) er því guðs blessun.

Höfundur er fjármálahagfræðingur.