Upp­sagnir hafnar en ríkið er ekki til­búið að taka við

Óvissan sem 76 heilbrigðisfulltrúar hafa búið við mánuðum saman er nú orðin að uppsögnum. Heilbrigðisnefnd Suðurlands hefur falið framkvæmdastjóra að hefja formlegt ferli vegna starfsloka starfsfólks Heilbrigðiseftirlits Suðurlands, þótt enn liggi ekki fyrir hverjum býðst starf hjá ríkinu, hvar störfin verða eða á hvaða kjörum. Á sama tíma er ekki gert ráð fyrir nýjum starfsmönnum eða stöðugildum vegna verkefnaflutningsins í fjárlagafrumvarpinu. Starfsfólkið er þannig látið bera óvissuna og áhættuna af breytingu sem stjórnvöld hafa ekki undirbúið til enda.

Í nóvember í fyrra flutti ég ávarp á haustfundi heilbrigðiseftirlits sveitarfélaga. Þar sátu meðal annars fulltrúar Umhverfis- og orkustofnunar, Matvælastofnunar og ráðuneyta. Ég lagði áherslu á að framtíð opinbers eftirlits yrði ekki mótuð með skipunum og valdboði. Hún yrði að byggjast á samráði, skýrum reglum, sameiginlegum upplýsingakerfum, samræmdu vinnulagi, gagnsærri gjaldtöku og virkri miðlun þekkingar.

Þetta voru ekki óraunhæfar óskir. Reglugerð Evrópusambandsins um opinbert eftirlit, sem tekin hefur verið upp í EES-samninginn, gerir ráð fyrir samþættum upplýsingakerfum og reglulegri birtingu upplýsinga um framkvæmd og niðurstöður eftirlits. Heilbrigðiseftirlitin lýstu sig reiðubúin til samstarfs um slíka uppbyggingu. Við kölluðum eftir því að fá að taka þátt í stefnumótun og breytingaferli frá upphafi.

Nú, rétt rúmum þremur mánuðum áður en heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga verður lagt niður, vita 76 heilbrigðisfulltrúar enn ekki hvort þeir verða í vinnu 1. janúar 2027. Þeir vita ekki hjá hvorri ríkisstofnuninni störf þeirra kunna að verða, hvar starfsstöðvar verða, hvaða verkefnum þeir eiga að sinna eða á hvaða kjörum. Á Suðurlandi og víðar um land er formlegt starfslokaferli hafið án þess að bindandi atvinnutilboð ríkisins liggi fyrir.

Þetta er alvarlegast gagnvart starfsfólkinu, sem hefur haldið uppi lögbundinni þjónustu á sama tíma og framtíð þess hefur verið látin hanga í lausu lofti. Heilbrigðisnefnd Suðurlands og stjórn SASS leggja áherslu á að ríkið nýti reynslu og sérþekkingu starfsfólksins áfram. Beðið er eftir starfslýsingum og bindandi atvinnutilboðum.

Hver á að vinna verkin

Við meðferð laganna var því lýst að markmiðið væri ekki að fækka störfum. Starfsfólk sem nú sinnir verkefnum sem flytjast til Umhverfis- og orkustofnunar ætti forgang að þeim störfum sem yrðu til vegna breytinganna. Í greinargerð var áætlað að 35 til 45 stöðugildi yrðu til hjá stofnuninni og að störf yrðu áfram víða um land.

Nú virðist aðeins hluta starfsfólks ætlað að fylgja verkefnunum. Þá vaknar einföld spurning: Ef verkefnin flytjast öll en starfsfólkið aðeins að hluta, hver á þá að vinna verkin?

Heilbrigðiseftirlit er ekki einungis heimsókn á veitingastað eða útgáfa starfsleyfis. Starfið nær meðal annars til matvælaöryggis, neysluvatns, fráveitna, mengunarvarna, úrgangsmála, sund- og baðstaða, gististaða og viðbragða við mengunar- og heilsufarsatvikum. Það byggist á staðbundinni þekkingu, tengslum við skipulags- og byggingaryfirvöld og reynslu af fyrirtækjum og aðstæðum á hverju svæði.

Sú þekking verður ekki flutt með því einu að breyta heiti stjórnvalds í lagatexta. Hún flyst með fólkinu, gögnunum og virku samstarfi. Ef reynslumikið starfsfólk leitar annað vegna langvarandi óvissu getur þekking tapast áður en ríkið tekur formlega við.

Samræming er ekki það sama og miðstýring

Heilbrigðiseftirlitin hafa lengi kallað eftir samræmdum upplýsingakerfum, leiðbeiningum og verklagi. En samræming er ekki sjálfkrafa sama og miðstýring.

Styrkur heilbrigðiseftirlits sveitarfélaga hefur verið nálægðin. Eftirlitið þekkir nærumhverfið, getur brugðist hratt við og hefur samhæft störf sín skipulagsmálum, byggingarmálum, vatnsvernd og öðrum verkefnum sveitarfélaganna. Svæðin hafa verið nægilega stór til að byggja upp sérþekkingu en jafnframt nægilega nálægt íbúum og fyrirtækjum til að þjónustan verði skilvirk og sveigjanleg.

Ef færa á verkefnin til ríkisins verður að sýna fram á hvernig þessir eiginleikar verða varðveittir. Hvar verða starfsstöðvarnar? Hver verður viðbragðstíminn? Hvernig verður staðbundin þekking nýtt? Hvernig verður samstarfi við sveitarfélög og fyrirtæki háttað?

Nú er síðasta tækifærið til að tryggja fjármögnun

Fjárlagafrumvarp ársins 2027 dregur ekki úr áhyggjunum. Þar er ekki gert ráð fyrir nýjum starfsmönnum eða stöðugildum hjá Umhverfis- og orkustofnun til að taka við verkefnum heilbrigðiseftirlitanna. Vísað er almennt til þess að efla eigi hollustuháttamál með einföldun, samræmingu og bættri þjónustu, en engin fjárhæð eða mannaflaáætlun er tengd þeirri yfirlýsingu. Ekki er gerð sérstök grein fyrir kostnaði vegna nýrra starfa, starfsstöðva, upplýsingakerfa, gagnaflutnings eða rekstrarsamfellu. Hvergi er minnst á þessi verkefni.

Sama á við um Stofnun atvinnuveganna. Fjárheimildir sem færast til hennar tengjast fyrst og fremst sameiningu Matvælastofnunar, Fiskistofu og Verðlagsstofu skiptaverðs. Í frumvarpinu er hvorki gert ráð fyrir nýju starfsfólki né sérstakri fjármögnun vegna þess matvælaeftirlits sem flyst frá heilbrigðiseftirlitum sveitarfélaga. Á sama tíma er gert ráð fyrir hækkun rekstrartekna.

Því þarf að svara skýrt hvort fyrirtækjum sé ætlað að fjármagna breytinguna með eftirlits-, starfsleyfis- og skráningargjöldum. Ef svo er, þarf að liggja fyrir kostnaðarmat, lagastoð og sundurliðun. Gjaldtaka fyrir opinbert eftirlit á að vera gagnsæ og fyrirsjáanleg. Hún má ekki verða leið til að fela kostnað við ófjármagnaða stjórnkerfisbreytingu.

Fjárlagafrumvarpið er nú til meðferðar á Alþingi. Þar með er komið síðasta raunhæfa tækifærið til að tryggja fjármögnun verkefnaflutningsins áður en breytingin tekur gildi. Alþingi þarf að kalla eftir sundurliðaðri fjárþörf, mannaflaáætlun, staðsetningu starfa, framkvæmd forgangsréttar og bindandi tímasetningu atvinnutilboða. Ábyrgðin hvílir á Alþingi öllu og þeim ráðherrum sem fara með málaflokkana.

Þingið getur ekki látið nægja að samþykkja niðurlagningu starfseininganna þegar fjárlagafrumvarpið gerir ekki ráð fyrir starfsfólkinu sem á að vinna verkefnin hjá ríkinu. Það verður að tryggja nauðsynleg stöðugildi, fjármagn, kerfi og viðbragðsgetu áður en breytingin tekur gildi.

Fyrir tæpu ári kölluðum við eftir samráði og því að fá að taka þátt í breytingaferlinu frá upphafi. Nú blasir við að tíminn hefur ekki verið nýttur til að eyða grundvallaróvissu um fólk, fjármögnun og framkvæmd.

Enn er hægt að koma í veg fyrir þjónusturof og þekkingartap, en glugginn til þess er að lokast. Stjórnvöld þurfa þegar í stað að leggja öll gögn á borðið og svara einföldum spurningum: Hvaða störf verða til, hvar verða þau, hver fær þau, hvað kostar breytingin og hver greiðir fyrir hana?

Starfsfólkið á ekki að þurfa að taka við uppsagnarbréfum áður en ríkið hefur skýrt frá hverjum býðst starf, hvar störfin verða og á hvaða kjörum. Starfsfólkið á ekki að bera áhættuna af ófullnægjandi undirbúningi stjórnvalda. Almenningur og fyrirtæki eiga heldur ekki að þurfa að uppgötva eftir áramót að lögbundið eftirlit veikist við flutninginn.

Heilbrigðiseftirliti verður ekki breytt með pennastriki. Það þarf fólk, þekkingu, fjármagn og skýra ábyrgð. Í dag liggur ekki fyrir að þessir þættir séu tryggðir frá 1. janúar 2027.

Heimildir

Reglugerð (ESB) 2017/625 um opinbert eftirlit, einkum 11. gr. og 86. liður inngangsorða; lög og lögskýringargögn Alþingis um flutning verkefna heilbrigðiseftirlits sveitarfélaga, þingskjal 984 á 157. löggjafarþingi; frétt SASS, „Breytingar á starfsemi Heilbrigðiseftirlits Suðurlands um næstu áramót“ (2026); frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2027, einkum málefnasvið 12 og 17.

Höfundur er heilbrigðisfulltrúi, framkvæmdastjóri Heilbrigðiseftirlits Suðurlands og ritari Samtaka heilbrigðiseftirlitssvæða á Íslandi.