Ætla þessir ör­yrkjar að setja sam­félagið á hausinn?

Miklar umræður hafa skapast á Alþingi um frumvarp félags- og húsnæðismálaráðherra um að tengja lífeyri almannatrygginga (örorkulífeyri og ellilífeyri) við launavísitölu í stað launaþróunar eins og gert er í dag. Markmið frumvarpsins er að stöðva kjaragliðnun lífeyris almannatrygginga og launa. Umræðan hefur jafnframt verið hávær utan Alþingis. Í upplýstu samfélagi er eðlilegt að tekist sé á um opinber fjármál en það er óumdeilanlegt að umræðan hefur bæði verið hörð og niðurlægjandi fyrir hóp fólks sem reiðir sig á lífeyrisgreiðslur almannatrygginga.

Orðræðan um örorkulífeyristaka

Áður en lengra er haldið er rétt að árétta að það er ekki val að fatlast eða veikjast. Það er heldur engin skömm að fatlast eða veikjast. Umræðan hefur aftur á móti verið þess eðlis að um sé að ræða slíkan forréttindahóp að annað eins fyrirfinnist ekki í samfélaginu. Á það má benda að stór hópur örorkulífeyristaka á ekki húsnæði og er á almennum leigumarkaði, sem er einmitt í eigu þeirra sem ekki reiða sig á örorkulífeyri. Enn fremur má benda á að stór hópur örorkulífeyristaka býr við fátækt og sárafátækt. Þetta hafa rannsóknir ítrekað sýnt. Þessi hópur er foreldrar barna sem búa ekki við sömu lífsskilyrði og önnur börn, börn sem hafa ekki kost á að stunda tómstundir, íþróttir eða annað félagsstarf sem felur í sér hvers konar útlagðan kostnað. Nýjar rannsóknir hafa líka sýnt að sami hópur veigrar sér við að sækja læknisþjónustu og leysa út nauðsynleg lyf.

Því hefur verið fleygt fram að meginþorri þessara örorkulífeyristaka hafi það betra en þau sem leggja til samfélagsins með vinnuframlagi og að „rangir hvatar“ felist í frumvarpinu. Hið sama virðist vera sagt um flest frumvörp sem hafa þann tilgang að bæta aðstæður örorkulífeyristaka. Þessir meintu „röngu hvatar“ fela í sér að nú muni holskefla af fólki sækja um örorku í stað þess að fara aftur á vinnumarkaðinn og setja þar með ríkið og samfélagið á hausinn.

Staðreyndin er sú að áratugum saman hafa röngu hvatarnir ekki legið hjá öryrkjanum heldur kerfinu. Öryrkjum hefur verið gert ókleift að bæta hag sinn, enda mættu þeim linnulausar skerðingar og tekjutengingar.Svo virðist það gleymast að örorkulífeyristakar greiða skatt af sínum greiðslum, og virðisauka eins og aðrir. Þá má rifja upp að þann 1. september s.l. tóku gildi breytingar á örorkulífeyriskerfi almannatrygginga sem voru sérstaklega útfærðar með hvata fyrir fólk með skerta starfsgetu til að hefja eða endurhefja þátttöku á vinnumarkaði.

Í umræðunni um ranga hvata og holskeflu af afætum kerfisins hefur þó gleymst að nefna hversu mjög svo strangir matskvarðarnir eru, sæki maður um örorkulífeyri. Síðustu ár hafa stjórnvöld lagt áherslu á að minnka nýgengi örorku. Nálarauga gamla örorkumatsins og nýs samþætts sérfræðimats er það smátt að hár kemst ekki í gegnum það. Stefnan hefur verið að hvetja fólk til að snúa aftur á vinnumarkað með endurhæfingu, jafnvel þótt úrræðin séu stundum ekki til og burtséð frá því hvort endurhæfing sé yfir höfuð möguleg í ákveðnum tilfellum. Örorkulífeyrir er stjórnarskrárvarinn réttur þess sem hefur ekki tök á að framfleyta sér og sínum með öðrum hætti. Réttur sem búið er að smætta og fjalla um sem einhverskonar ölmusu af verstu gerð. Það hefur verið með ólíkindum að fylgjast með þessari umræðu sem elur af sér tortryggni og viðheldur fordómum og jaðarsetningu í garð hópsins sem á allt sitt undir.

Rýnt í frumvarpið

Með frumvarpinu er lögð til breytinga á orðalagi 62. gr. laga um almannatryggingar nr. 100/2007 sem er núna svohljóðandi: „Greiðslur almannatrygginga ... skulu breytast árlega í samræmi við fjárlög hverju sinni. Ákvörðun þeirra skal taka mið af launaþróun, þó þannig að þær hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs.“ Tillaga frumvarpsins er að í stað orðsins „launaþróun“ komi „þróun launavísitölu, sbr. lög um launavísitölu“. Hækkanir lífeyris almannatryggingar samkvæmt frumvarpinu eiga að fylgja launavísitölu hlutlægt í stað þess stjórnvöld framkvæmi mat á launaþróun líkt og gert hefur verið.

Með því að tengja lífeyrisgreiðslur almannatrygginga við launavísitölu er markmiðið að þær haldist betur í hendur við almenna þróun kjara á vinnumarkaði en nú er. Með þessari tengingu er betur tryggt að lífeyrisgreiðslurnar dragist ekki aftur úr öðrum hvað kaupmátt varðar. Verði frumvarpið að lögum er það til þess fallið að vernda kjör lífeyristaka, einkum þess hóps sem aðeins fær greiddan lífeyri almannatrygginga og hefur ekki aðrar tekjur, s.s. örorkulífeyri frá lífeyrissjóðum eða atvinnutekjur.

Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að á tímabilinu 2014-2024 hefur launavísitala hækkað að meðaltali um 1.7% á ári umfram hækkun almannatrygginga sem hefur miðast við launaþróun. Í þessu samhengi er áhugavert að skoða samanburð á ellilífeyri, örorkulífeyri og lægstu launum hjá Eflingu: Ellilífeyrir: 365.592 kr., örorkulífeyrir: 416.950 kr., lægstu laun samkvæmt samningi SA og Eflingar: 476.093 kr. Gangi frumvarpið eftir gætu útgjöld ríkissjóðs aukist um allt að 4-5 milljarða á ári. Þegar tekið hefur verið tillit til skatttekna og útsvars vegna þessarar hækkunar lífeyris verða raunáhrifin á bilinu 2.5 til 3.1 milljarða útgjaldaaukning fyrir ríkissjóð á ári.

ÖBÍ telur markmið frumvarpsins um stöðvun kjaragliðnunar og vernd kjara þeirra hópa sem verst standa í samfélaginu vera mikilvægt og tímabært réttindamál. ÖBÍ fær ekki séð að 2,5-3,1 milljarða útgjaldaaukning geti á einhvern hátt talist verið ógn við stöðu ríkissjóðs.

Það mál sem hér er til umræðu er mikilvægt og snertir hagsmuni tugþúsunda lífeyristaka. ÖBÍ leggur áherslu á að umræðan taki mið af réttum forsendum og að sama skapi er mikilvægt að upplýst og vönduð umræða eigi sér stað um það bæði á Alþingi og úti í samfélaginu. ÖBÍ skorar á Alþingi og stjórnvöld að vanda til verka í greiningum og upplýsingagjöf um málið og tryggja gagnsæi og samráð.

Höfundur er formaður ÖBÍ réttindasamtaka.