Vanga­veltur blóðmerabónda

Upphaf umræðunnar

Árið 2021 varð mikil umræða um blóðmerahald hér á landi þegar erlendu dýraverndarsamtökin Animal Welfare Foundation (AWF) birtu myndefni sem þau höfðu safnað yfir tveggja ára tímabil. Áður en þetta myndefni var birt þá vissu mjög fáir um blóðtökur og enn færri hvernig staðið er að þessari búgrein.

Þegar lítil þekking er til staðar og myndbrot er sett fram þannig að einungis undantekningartilvik eru sýnd er eðlilegt að fólk bregðist við með mikilli andúð, jafnvel þótt að þau atvik telji aðeins nokkrar sekúndur af margra klukkutíma af efni sem AWF hafa með sínum fórum. Eftir frumsýningu þessarar svokölluðu „heimildarmyndar“ hafði fólk sem ekki þekkti til búgreinarinnar lítið annað til að byggja skoðun sína á.

Margir hoppuðu þá á vagninn. Fjölmiðlar fjölluðu um málið og byggðu umfjöllun sína á háværri gagnrýni, sjokki og miðlun efnis frá aðilum sem fyrirfram höfðu sterkar skoðanir. Af minni eigin reynslu af blóðmerahaldi fannst mér umræðan að mörgu leyti vera hlutdræg gegn bændum. Hún einkenndist af upphrópunum og skoðunum frekar en staðreyndum. Sumir gengu jafnvel svo langt að hagræða sannleikanum á Alþingi sem og í pistlum og fréttum og er enn í dag verið að leiðrétta rangfærslur frá upphafi umræðunnar.

Rangar fullyrðingar

Því hefur verið haldið á lofti að blóðtakan hafi gríðarlega slæm áhrif á bæði hryssurnar og folöldin. Reynsla bænda er sú að hryssur eru heilbrigðar og langlífar í blóðtökum almennt, líkt og hestar til annara nota. Framkvæmd hefur verið óháð rannsókn þar sem kallað var eftir hver áhrif blóðtöku á blóðhag hryssna væri. Niðurstöður rannsóknarinnar sýndu fram á að blóðtakan hafði væg áhrif á hryssurnar og voru þær tiltölulega snöggar að ná sér eftir blóðtöku. Þær styðja einnig við niðurstöður rannsókna sem framkvæmdar voru af Ísteka til margra ára. Birt hefur verið ritrýnd vísindagrein um þessar niðurstöður óháðu rannsóknarinar.

Haft var eftir þingmanni [Ingu Sæland] í útvarpsviðtali orðrétt (eftir rúmar fjórar mínútur): “Við erum með hér yfir 5000 merar sem eiga um 5000 folöld sem er slátrað á hverju einasta hausti meira og minna því þau eru verulega illa á sig komin. Meðalvigt þeirra skv. upplýsingum sem ég hef úr afurðastöð er langt frá því að vera um meðalvigt folalda sem að hafa haft eðlilegan aðbúnað í sínum uppvexti.”[3]

Þarna fór Inga með rangt mál. Send var fyrirspurn á allar afurðastöðvar sem taka við stórgripum og voru svörin þau að ekkert væri að vanbúnaði að taka við folöldum til slátrunar, og að ekki væri rétt hjá Ingu að folöld frá hryssum í blóðtöku væru verr á sig komin en önnur. Einnig var haft samband við Matvælastofnun og fengust svör sem höfðu áður verið send vegna fyrirspurna fjölmiðla. Í svarbréfinu kemur m.a. eftirfarandi fram: Meðalfallþungi hefur lítið breyst á þessu árabili þrátt fyrir mikla aukningu í fjölda blóðmera undanfarin ár og þrátt fyrir að sláturtímabilið hefjist nú í ágúst í stað október en sú breyting varð 2019.Þá var einnig framkvæmd lítil rannsókn í lokaverkefni hjá Landbúnaðarháskóla Íslands þar sem athugað var með áhrif blóðtöku á efnainnihald mjólkur og vöxt folalda. Niðurstöður voru, að ekki var marktækur munur á efnainnihaldi kaplamjólkur milli hryssna í blóðtöku og viðmiðunarhóps og var ekki marktækur munur á þyngd folalda, en þó vigtuðu folöld blóðmeranna örlítið þyngri. Er þetta aðeins eitt dæmi af nokkrum um rangfærslur Ingu Sæland um þessa búgrein.

Veit ég til þess að það sé hreinlega farið með ósannindi í myndböndum sem birt eru af AWF, af persónulegri reynslu varðandi notkun bætiefna o.fl.. Virðist það gert til þess eins að mála myndina eins slæma og hægt er.

Faldar myndavélar og persónuvernd

Aðilar á vegum AWF (eða annara dýraverndarsamtaka) hafa farið í leyfisleysi inn á landareignir og í hús bænda og sett þar upp faldar myndavélar. Myndbrotin voru síðan birt á Youtube og víðar. Í kjölfarið var blóðmerahald mjög gagnrýnt og var bændum og öðrum sem starfa við blóðtökur hótað á samfélagsmiðlum. Vöktu myndbirtingarnar og umræðan miklum ugg meðal þeirra sem stunda blóðtöku sem varð til þess að fólki var ekki orðið sama um að stunda blóðtökur á berangri. Mest vakti óhug hjá bændum sú tilhugsun að brotist hafi verið inn til þeirra, ótal margir klukkutímar af efni tekið upp og undantekningartilvik birt opinberlega án vitneskju viðkomandi. Var þannig brotið gríðarlega á friðhelgi einkalífs. Fylgdu í kjölfar myndbirtingar einnig tilmæli, að færa aðstöður lengra frá vegum. Í tugi ára fóru blóðtökur fram utandyra, oft nærri vegum og þótti það ekkert tiltökumál.

Auðvitað komu fram atriði í þessum klippum sem máttu betur fara og hefur verið gripið til aðgerða vegna þessa. Ég velti þó fyrir mér hvort það að brjótast inn hjá fólki, taka það upp án vitundar og birta opinberlega sé réttlætanlegt og ætti slíkt að vera án afleiðinga? Á allt myndefni sem hefur komið fram, erindi til opinberlegar birtingar í stað þess að fara beint til meðferðar kærumála? Síðast þegar ég vissi þá eru innbrot bönnuð með lögum.

Á landi eins og Íslandi, þar sem þjóðin er fámenn, getur verið auðvelt að bera kennsl á fólk jafnvel þótt andlit séu afmáð. Að mínu mati er hér um alvarlegt brot á persónuvernd að ræða.

Persónuverndarlöggjöf hér á landi virðist öflug. En í þessu tilfelli, þar sem birtingaraðilar eru erlend samtök, höfum við sem einstaklingar lítil sem engin yfirráð yfir birtingu einkalífs okkar né yfir húsbrotum sem framin eru. Í þessum myndbirtingum er fólk við störf heima fyrir, er framið húsbrot og myndefni síðar birt þar sem í mörgum tilfellum, vegna smæðar okkar, er tiltölulega lítið mál að komast að því hverjir einstaklingar eru þrátt fyrir afmáun.

Söluvaran

Það má vægast sagt segja að eftir þessar birtingar í fjölmiðlum hafi skapast mjög neikvæð umræða um búgreinina. Slík umræða skapar mikil verðmæti fyrir fjölmiðla – neikvæðar og sjokkerandi fréttir seljast einfaldlega betur. Upplýsingar voru því stundum settar fram án frekari rannsókna og án þess að raddir þeirra sem starfa í greininni fengju sama rými til að útskýra sína reynslu. Til eru dæmi um það að jafnvel þó að fjölmiðlar hafi leitað fleiri upplýsinga, þá voru þær ekki birtar ef þær studdu ekki neikvæðu hliðina. Eins voru sumar upplýsingar, t.d. niðurstöður úr óháðu rannsókninni, teknar og rangtúlkaðar svo að höfundar rannsóknarinnar, Matvælastofnun og Dýralæknafélag Íslands sáu ástæðu til að taka upp hanskann og leiðrétta þær rangfærslur sem birtar voru að hálfu Kveiks og dýraverndarsamtaka hér á landi. Ekki var mikil umfjöllun um þessar leiðréttingar á rangfærslu Kveiks. Fleiri dæmi sem mætti taka eru:

Svarbréf frá MAST til fjölmiðla varðandi fallþunga folalda var að undirrituðum vitandi aldrei birt.

Til er myndefni úr blóðtökum þar sem fjölmiðlar fengu að vera viðstaddir með leyfi umsjónaraðila, kynningarefni frá Ísteka sem og hefur upptaka af blóðtöku í heild sinni verið birt. Það myndefni er nærri aldrei notað af stórum hluta fjölmiðla í umfjöllun, enmyndbrot sem var fengið með földum myndavélum er nýtt trekk í trekk. Hefur lítið sem ekkert verið fjallað um framkvæmdina sjálfa eins og hún gengur yfirleitt fyrir sig.

Ekki bar mikið á leiðréttingum á þeim mörgu rangfærslum sem matað var í stóran hluta þjóðarinnar í fjölmiðlum.

Þetta sýnir okkur að það er margt sem rennur í gegnum síu fjölmiðla og annara sem skilar sér aldrei í umfjöllunina vegna þess að það styður ekki við myndina sem máluð er upp. Eru mörg dæmi sem undirstrika það að söluvaran er neikvæð umfjöllun.

Vert er að nefna að Bændablaðið hefur staðið sig best að mínu mati í að fjalla um bæði staðreyndir málsins sem og gagnrýni.

Nálgun fjölmiðla

Hér á bæ höfum við upplifað góð kynni af nálgun fjölmiðla varðandi blóðmerahald. Hafa þá fjölmiðlar kynnt sig, athugað hvort viðkomandi megi koma og ef samþykki lá fyrir mældu aðilar sér mót. Því miður eru ekki allir bændur sem hafa sömu sögu að segja. Þó skal tekið fram að í blóðtökum er unnið með lifandi dýr sem vön eru ákveðnu ferli og fólki. Stendur bændum því ekki á sama hverjum þeir bjóða í viðtal og upptökur með tilheyrandi álagi.

Ritstjóri Bændablaðsins hafði samband við bændur árið 2022 og vildi endilega koma og kynna sér blóðtökur. Fékk hún að koma hingað til okkar og vera viðstödd blóðtöku ásamt blóðtöku á öðrum bæ, en þangað fór einnig framkvæmdastjóri Bændasamtaka Íslands til þess að kynna sér ferlið. Í þessari heimsókn fékk blaðamaður að taka myndir að vild, spyrja spurninga og fylgjast með öllu ferlinu frá upphafi til enda. Eftir að blóðtöku lauk vorum við tekin í viðtal þar sem hún leitaðist eftir frekari upplýsingum um umfjöllunina og nálgun dýraverndunarsamtakanna í kringum blóðtökurnar. Var viðtalið birt í Bændablaðinu stuttu seinna ásamt viðtali við forsvarsmenn erlendu dýraverndunarsamtakanna AWF sem voru á landinu á sama tíma. Þannig var báðum sjónarmiðum komið á framfæri í sama blaðinu ásamt því að ritstjórinn setti fram í leiðara sína skoðun eftir viðtölin bæði. Þar segir hún:

„Myndbandið varpar ekki fram heildstæðum sannleik. Það er framleitt til þess að renna stoðum undir ákveðinn málflutning. [...] Ég var viðstödd blóðtökur á tveimur bæjum á dögunum. Í báðum tilfellum varð ég ekki vör við að merar sýndu atferli sem túlka mætti sem kvöl, angist eða hræðslu. Í reynd áttu þær til að nálgast fólk og blóðtökuaðstöðuna aftur eftir að þær luku meðferð. Þær komu aftur. Ég er enginn sérfræðingur, en ég myndi seint telja að þessar merar væru undir því oki að tilvera þeirra og hlutverk eigi ekki rétt á sér.“

Þátturinn Keuringsdienst van Waarde er rannsóknarþáttur sem skoðar matvæli og aðrar daglegar vörur á markaði í Hollandi. Markmið þáttarins er að sýna hvað er í vörunum, hvernig þær eru framleiddar og hvort upplýsingar frá framleiðendum séu réttar. Þátturinn fræðir neytendur og hvetur þá til gagnrýninnar hugsunar með leikrænum hætti, alvarlegri og húmorískri nálgun. Þegar haft var samband við bændur um að fá að koma og taka upp myndefni í blóðtöku ásamt viðtali þá fannst okkur líklegt að þessi þáttur myndi birta efni með hlutlausum og gagnsæjum hætti. Kvikmyndagengið og fylgdarlið komu til Íslands og tóku viðtöl við hrossabónda í ferðaþjónustu, blóðmerarbónda og viðtal við stjórnarmeðlim íslenskra dýraverndarsamtaka sem hefur haft sterka skoðun gegn blóðmerahaldi. Vert er að nefna að þátturinn var vel unninn og komu allir vel fyrir. Þar af leiðandi náðu þau mikilli breidd á sjónarhornum um blóðmerahald á Íslandi sem er góð öflun gagna. Eftir birtingu þáttarins voru eflaust margir erlendis sem sáu í fyrsta sinn hvernig blóðtaka væri framkvæmd. Myndefnið framkallaði ekki hneyksli og sjokk hjá almenningi í Hollandi samkvæmt upplýsingum frá kunningja okkar sem er þar búsettur. Þarna var blóðtakan sýnd eins og hún gengur yfirleitt. Hér á landi vita fáir um þetta myndefni þrátt fyrir að fjölmiðlar hafi fengið vitneskju um það. Meira að segja hafa dýraverndarsamtök hér á landi sem tóku þátt í þættinum, ekki deilt honum inni á samfélagsmiðlum sínum líkt og öllu öðru efni.

Aðferðir rannsóknaþáttarins Kveiks við upplýsingaöflun sem og uppsetning þáttanna hefur verið mikið á milli tanna á fólki á undanförnum árum. Mun ég ekki kafa djúpt í þá sálma hér, en Kveikur sýndi t.d. ekkert myndefni úr þætti Keuringsdienst van Waarde þó að bent hafi verið á tilveru þess. Settu starfsmenn Kveiks það fyrir sig að þeim vantaði að taka sjálf upp myndefni í blóðtöku til að birta í þeirra þætti. Um framkomu Kveiks í myndbandsupptökum hjá bændum við blóðtöku má lesa hér og hér. Þau notuðu þó óspart efni úr „heimildarmyndunum“ sem birtar hafa verið af AWF á Youtube. Eins var ég búinn að nefna hér ofar í greininni að Kveikur setti fram rangtúlkun á niðurstöðum rannsókna ofan á allt hitt. Þrátt fyrir framkomu Kveiks og viðbrögð RÚV við ítrekuðum kvörtunum og ábendingum þá stendur á heimasíðu þeirra undir hverri einustu frétt: RÚV er óháð hagsmunum stjórnmála, viðskipta, opinberra aðila og einkaaðila. Fréttaflutningur og dagskrárgerð okkar byggir á trúverðugleika og óhlutdrægni. Fellur þessi staðhæfing um sjálft sig við nánari skoðun og styður þetta við kenningu um lélega gagnasöfnun og hlutdrægni margra fjölmiðla.

Góð fréttamennska byggir á heiðarleika, nákvæmni og ábyrgð gagnvart samfélaginu. Hún felst í því að miðla upplýsingum til almennings á áreiðanlegan og sanngjarnan hátt, þar sem fréttamenn leggja áherslu á að kanna staðreyndir vel og styðjast við traustar heimildir. Mikilvægt er að umfjöllun sé sett fram á hlutlausan hátt svo mismunandi sjónarhorn fái að heyrast og lesendur geti myndað sér upplýstar skoðanir. Þetta einkennir mína reynslu á þeim fjölmiðlum sem hafa komið til okkar.

Hvert er markmiðið?

Það sem veldur mér þó mestum vangaveltum er hvers vegna krafan sé sú að banna blóðmerahald alfarið í stað þess að vinna að úrbótum. Hverjir styðja fjárhagslega erlend dýraverndarsamtök í því að halda uppi kostnaðarsamri starfsemi sem snýr að því að banna blóðtökur úr hryssum?

Sum samtök sem gagnrýna búgreinina hafa einnig mikinn fjárhagslegan ávinning af því að halda uppi neikvæðri umræðu. Fjáröflun þeirra byggir nærri eingöngu á slíkum herferðum. Þeim mun meira sjokk, tilfinningar og samkennd sem umfjöllun veldur, þeim mun meira fjárstreymi. Dæmi er um að fjársterkt fyrirtæki sé í samstarfi við dýraverndarsamtök hér á landi og hafi fjárhagslegan hag af því.

Ef markmiðið er raunveruleg dýravelferð, þá er farsælast að standa að samvinnu og úrbótum en ekki algjöru banni. AWF og Samtök um dýravelferð á Íslandi hafa gefið út að markmið þeirra sé að koma á algjöru banni við blóðtökum sama hvað.

Að lokum

Fagaðilar hafa staðið að blóðtökum svo áratugum skiptir. Margir dýralæknar hafa komið að blóðtökum með einum eða öðrum hætti og eru nokkrir þeirra með þeim fremri í umönnun hrossa. Hafa fleiri en einn dýralæknir sagt að blóðtöku sé vel hægt að stunda án þess að velferð hryssna sé ógnað.

Það má með sanni segja að framfarir í þessari búgrein séu umtalsverðar. Aðstöður hafa verið endurnýjaðar og betrumbættar, meiri kröfur hafa verið gerðar varðandi skapgerð hryssna, búið að endurnýja verklagsreglur í kringum blóðmerahald og er stöðugt endurmat til að gera betur. Eftir því sem fleiri upplýsingar koma fram um blóðmerahald, hefur að mínu mati dregið úr andstöðu við blóðmerahaldi og hefur hinn óopinberi kaffistofustuðningur verið vaxandi. Sem bóndi búandi með stóðhryssur sem notaðar eru til blóðtöku, hafna ég því alfarið að vera kallaður dýraníðingur. Mér og fleirum innan greinarinnar sárnar mikið hvernig staðið hefur verið að umfjöllun um búgreinina sem og umræður í kringum hana. Hryssurnar eru undir miklu eftirliti bæði af óháðum opinberum aðilum og öðrum. Rannsóknir sýna fram á að blóðtökur hafi ekki neikvæð áhrif á hryssurnar þó auðvitað skuli hafa í huga að einhverjar hryssur henti ekki til blóðtöku eins og sum hross henta ekki til annara nota. Lengstan tíma ársins eru þær í sínu náttúrulega umhverfi á beit úti í haga. Þær lifa að mestu óáreittar og njóta góðrar umönnunar. Að mínu mati er lítið um dýr sem lifir jafn nálægt sínu náttúrulega umhverfi og getur lifað samkvæmt eðli sínu líkt og þessar stóðhryssur.

Bændur búa almennt yfir mikilli aðlögunarfærni þegar kemur að breytingum. Erum við bændur innan þessarar greinar búin að vera að bæta okkur og þróa starfshætti þegar kallað hefur verið eftir og munum halda því áfram. Miklar breytingar hafa orðið á þessum nærri fimm áratugum og ekki síst síðari ár.

Gagnrýnin sem er tekin hér fram um umfjölluninna og þá einhliða umræðu sem hefur verið undanfarin ár í garð þessarar búgreinar, má nota sem áminningu til að stuðla að vönduðum og faglegum vinnubrögðum blaða- og fréttamanna sem og vekja almenning til gagnrýninnar hugsunar í þeirri upplýsingaóreiðu sem blasir við okkur í nútímanum.

Ef þú ert enn hér með mér kæri lesandi þá þakka ég kærlega fyrir og spyr:

Alveg óháð skoðun þinnar á blóðtökum - hvað finnst þér um að brotist sé inn hjá þér, að það sé tekið upp án þinnar vitundar margir klukkutímar af efni, myndbrot birt opinberlega sem mun vera aðgengilegt um ókomna tíð og ef þér dettur í hug að kæra húsbrot þá nær það að líkindum ekki áfram vegna erfiðleika við kæru á erlend samtök? Hafa skal í huga að allt er þetta vegna þess að aðilinn sem stendur að baki þessu er ekki sammála því sem þú ert að gera. Það má máta þessa mynd við gríðarlega margar aðstæður í daglegu lífi fólks, hvort sem er í einkalífi eða starfi.

Höfundur er formaður Hagsmunafélags stóðbænda.

[1] Andstæðingar dýrahalds og hagnarðardrifið dýraverndarstarf.

[1] Keuringsdienst van Waarde