Þjóð í vaxta­fjötrum hafta

Margir líta til haftatímabilsins á Íslandi, árin 1930 til 1960, sem liðins tíma skorts og ríkisstýringar. Þá réðu innflutningsnefndir því hvaða tegund af sápustykki mátti flytja inn, og gjaldeyrisskömmtun gerði utanlandsferðir að hálfgerðu sakamáli. Við teljum okkur lifa á tímum frjálsrar verslunar í dag, en ef við rýnum í tölurnar, vaknar áleitin spurning: Hafa gömlu höftin einfaldlega farið í „andlitslyftingu“ og verið færð yfir í leynilegan flipa í töflureikni?

Þótt búðarhillur svigni undan allskyns vörum, býr almenningur við kerfislægan kostnað sem virkar eins og duldir fjötrar á lífskjör. Munurinn er sá að áður var frelsið skert með beinum reglugerðum, en í dag er það gert með vöxtum, tollum og krónunni, þessum dýrasta minjagrip sem íslenska þjóðin hefur nokkurn tímann eignast.

Vaxtahöftin: Nútíma skömmtun

Á haftaárunum var fjármagni skammtað af pólitískum nefndum. Í dag skammtar krónan lífsgæði okkar í gegnum vaxtastigið. Íslensk fjölskylda greiðir umtalsvert hærra hlutfall ráðstöfunartekna í vexti en t.d. sambærileg fjölskylda á Norðurlöndunum. Þessi vaxtamunur er í raun „lúxusskattur“ á það eitt að búa á Íslandi. Peningarnir sem hverfa í hít vaxtafjötranna gætu nýst í menntun, ferðalög eða nýsköpun svo eitthvað sé nefnt. Þegar svo vaxtastigið gerir ungu fólki nánast ómögulegt að eignast þak yfir höfuðið án þess að veðsetja framtíðina og múra sig fasta í vaxtafjötra sem endast út starfsævina, erum við komin með kerfi sem hefur sömu hamlandi áhrif og gömlu höftin, tækifærin eru einfaldlega hamlandi fyrir almenning.

Landbúnaður og kaupfélög: Samvinna í viðjum fortíðar

Íslenskur landbúnaður og kaupfélögin eru órjúfanlegur hluti af menningararfi okkar. Kaupfélögin voru stofnuð sem andsvar við einokun og fátækt, dæmi um samtakamátt í fjötrum hafta, en þau voru jafnframt afkvæmi þess lokaða hagkerfis sem þá ríkti. Hins vegar hefur núverandi kerfi, með háum verndartollum, leitt til þess að íslenskur matvælamarkaður minnir stundum meira á skömmtunaráratugina en nútímann.

Á haftaárunum var SÍS (Samband íslenskra samvinnufélaga) ríki í ríkinu. Með ítök sín í stjórnmálum og nánast einkaleyfi á verslun víða um land, tryggði Sambandið að samkeppni var barin niður í skjóli innflutningshafta. Þótt SÍS hafi fallið, lifir „kaupfélagsmódelið“ enn góðu lífi í ákveðnum landshlutum, og má því segja að lengi lifi í gömlum glæðum. Enn þann dag í dag sjáum við t.d. kaupfélög sem njóta ríkulega góðs af því að Ísland standi utan ESB, þar sem þau stýra bæði framleiðslu og verslun á einangruðum mörkuðum þar sem neytandinn hefur fáa aðra kosti. Þetta skapar nýja gerð af staðbundnum fjötrum, þar sem neytandinn situr fastur í kerfi sem þjónar hagsmunum fárra á kostnað fjöldans.

Uppfærsla í stað einangrunar

Í stað þess að óttast Evrópu eins og grýlu, mætti líta á hana sem tækifæri til að uppfæra þetta kerfi. Samvinnuandinn þarf nefnilega ekki tollamúra til að lifa af, hann þarf svigrúm til að vaxa í umhverfi sem er laust við viðjar vaxtafjötra. Í stað þess að horfa á ESB-aðild sem ógn við landbúnaðinn, má líta á hana sem tækifæri til sóknar. Íslenskar gæðaafurðir gætu átt greiða leið að milljónum neytenda sem meta hreinleika og gæði, og íslenskir bændur gætu notið stuðningskerfa sem leggja áherslu á umhverfismál og sérstöðu. Með því að lækka hráefnisverð og fjármagnskostnað gætu íslensk matvælafyrirtæki sótt fram í stað þess að verja vígi sín með hugsanagangi sem minnir á haftatímana.

Tvískipta hagkerfið og „fullveldi“ hinna fáu

Það er dásamleg kaldhæðni fólgin í því að stærstu fyrirtæki landsins geta mörg hver þegar keypt sig út úr krónunni. Þau gera upp í evrum og sækja lánsfé á alþjóðlegum kjörum, á meðan bakaríið á horninu, rafverktakinn eða litla tæknifyrirtækið sitja föst í vaxtahöftum dagsins. Það er mannlegt að forystufólk í atvinnulífi og stjórnmálum, sem starfar innan verndaðra geira, sé tregt til breytinga. Það er jú svo þægilegt að boða fullveldi í ræðustólum á meðan rekstrarmódelið byggir á því að neytandinn hafi enga aðra kosti en þá sem boðið er upp á innan múranna. Raunverulegt frelsi felst í því að þora að keppa á jafnréttisgrundvelli, en ekki að skýla sér á bak við ósýnileg höft sem tryggja fákeppni og pólitíska bitlinga.

Nýi popúlisminn og spurningin um fullveldi

Á haftaárunum var almenningi iðulega sagt að án ríkisstýringar myndi samfélagið nánast hrynja, og í dag sjáum við svipaða aðferðafræði hjá ákveðnum öflum. Beitt er popúlisma þar sem flókin efnahagsmál eru einfölduð niður í baráttu „þjóðarinnar“ gegn „elítunni í Brussel“. Fullveldið er notað sem skjöldur til að koma í veg fyrir breytingar sem gætu lækkað vexti og matarverð, sem er dálítið eins og að neita að skipta um bilaðan bíl vegna þess að maður þekkir hvernig gamalgróið skröltið hljómar, jafnvel þótt viðgerðakostnaðurinn sé að gera fjölskyldunni stórar skráveifur í veskinu.

Hvers virði er fullveldið ef við höfum ekkert vald yfir reglunum sem við fylgjum? Við innleiðum stóran hluta löggjafar ESB í gegnum EES-samninginn en sitjum á hliðarlínunni þegar ákvarðanirnar eru teknar. Við erum „regluþegar“ í kerfi sem við höfum enga rödd í, ástand sem minnir óþægilega mikið á embættismannakerfi haftatímans þar sem einræðar nefndir réðu för, og gerir okkur þannig að farþegum í eigin stjórnskipun þar sem við borgum farið en fáum engu ráðið um hvert ferðinni er heitið.

Niðurstaða: Úr viðjum haftanna

Það er kominn tími til að viðurkenna að einangrunin er dýr, og við greiðum hátt gjald fyrir að standa utan Evrópusambandsins. Kostnaðurinn birtist í rýrari bankainnistæðum, dýrari innkaupakörfum og vaxtabyrði sem engin önnur þróuð þjóð myndi sætta sig við til lengdar. Sagan sýnir okkur að í hvert sinn sem við höfum opnað gluggana og aukið frelsi í viðskiptum, hvort sem það var 1960 eða 1994, þá hefur það skilað sér í betri lífskjörum.

Við þurfum ekki meiri einangrun, heldur meiri samkeppnishæfni. Við þurfum ekki fleiri sögulegar minningar um höft, heldur raunverulegan efnahagslegan stöðugleika sem nær til allra, en ekki bara hinna fáu sem kunna að nýta sér hið fjötraða kerfi hafta. Spurningin er ekki hvort við höfum efni á að ganga til samstarfs við Evrópu, heldur hvort við höfum efni á að láta það ógert. Höft eru aldrei til góðs til lengdar, og það er kominn tími til að við hættum að borga með lífskjörum okkar fyrir forréttindi þeirra sem telja sér best borgið innan lokaðs kerfis.

Höfundur er í loftslagshópnum París 1,5 sem berst fyrir því að Íslandi leggi sitt af mörkum til að leysa loftslagsvandann svo og sérlegur áhugamaður um Já við ESB-viðræðum .