Bestu kvik­myndir 21. aldarinnar

Bjarni Randver Sigurvinsson og Björn Þór Vilhjálmsson, dósent í kvikmyndafræði við HÍ, ákváðu fyrr á árinu að ráðast í að taka saman lista yfir bestu kvikmyndir tímabilsins og höfðu samband við 149 íslenska kvikmyndaáhugamanna, áttatíu karla og 69 konur.  Hverjum og einum var boðið að senda inn lista yfir tíu bestu kvikmyndir aldarinnar (frá 2001 til 2025) og komust alls 531 mynd á blað.

Listinn yfir þær 25 kvikmyndir sem íslenskum bíóáhugamönnum þóttu bestar birtist á Hugrás í síðustu viku ásamt góðri greiningu og munu listar álitsgjafanna svo birtast í annarri grein síðar. Hér má sjá 25 bestu myndir síðustu 25 ára:

---

25. Poor Things (2003)

Eftir að hafa unnið saman í fyrsta skiptið í The Favourite (2023) hafa bandaríska leikkonan Emma Stone og gríski leikstjórinn Yorgos Lanthimos myndað þétt og gjöfult samstarf með myndunum Poor Things (2023), Kinds of Kindness (2024) og Bugonia (2025).

Poor Things gerist á Viktoríutímabilinu í Lundúnum og fjallar um Bellu Baxter (Emma Stone) sem er endurlífguð af vísindamanninum God-win (Willem Defoe) í Frankenstein-stíl. Vísindamaðurinn vill ráðskast með Emmu sem flýr á brott með lögfræðingi (Mark Ruffalo). Við tekur ævintýraferð þar sem þau ferðast milli landa og Bella uppgötvar heiminn og sjálfa sig. 

Poor Things var gríðarvel tekið, hlaut ellefu tilnefningar til Óskarsverðlauna og vann fjögur stykki, þar á meðal var Emma Stone valin besta leikkona í aðalhlutverki.

---

24. Children of Men (2006)

Dystópíutryllirinn Children of Men, í leikstjórn hins mexíkóska Alfonso Cuarón, byggir á samnefndri skáldsögu eftir P.D. James. 

Myndin gerist árið 2027 þar sem ófrjósemi hefur hrjáð mannkynið í tvo áratugi og allt er á vonarvöl. Flóttamenn leita athvarfs í Bretlandi en eru ýmist fangelsaðir, útskúfaðir eða drepnir. Embættismaðurinn Theo Faron, leikinn af Clive Owen, fær það hlutverk að hjálpa óléttum flóttamanni að flýja ringulreiðina í skjól.

Fersk, frumleg og æsispennandi dystópía sem hefur reynst sannspá um margt sem hefur skeð á síðustu árum.

---

23. Jagten (2012)

Þegar leikskólakennarinn Lucas er sakaður um kynferðisbrot gegn barni og orðrómurinn um það dreifist um allt samfélagið, hrynur líf hans til grunna og hann er ofsóttur hvert sem hann fer. 

Leikstjóri myndarinnar, Thomas Vinterberg, hefur löngum beint sjónum að erfiðum og jafnvel sláandi siðferðislegum viðfangsefnum í verkum sínum, þar má nefna dönsku dogmamyndina Veisluna (1998) sem greinir frá fjölskylduuppgjöri vegna barnaníðs heimilisföðursins.

„Aðalsöguhetjan, sem er sérlega vel leikin af danska leikaranum Mads Mikkelsen, verður að samfélagslegri veiðibráð á grundvelli hjarðhegðunar almennings (samfélagið snýst gegn honum á örfáum dögum), félagslegs þrýstings (enginn kemst hjá því að snúast gegn honum) og mikilvægi þeirra sjónarmiða að ávallt beri að trúa brotaþola (börn gerist t.d. ekki sek um ýkjur eða ósannindi) og að minni jafnt barna sem fullorðinna sé traust (minningar geti ekki reynst falskar, ekki sé hægt að rugla saman minningum og frásagnir séu ekki aðlagaðar væntingum),“ segir um myndina á Hugrás.

---

22. The Grand Budapest Hotel (2014)

Leikstjórinn Wes Anderson hefur verið afkastamikill síðustu þrjátíu ár og skapað öflugt höfundarverk sem einkennist af einkennandi fagurfræði og sterkum höfundareinkennum. Margir telja sig geta apað eftir Anderson en fæstir geta það.

Af mörgum frábærum myndum leikstjórans hefur The Grand Budapest Hotel fest sig í sessi sem hans vinsælasta og best metna verk. Myndin er undir miklum áhrifum frá Veröld sem var, æviminningum Stefans Zweig, og fjallar um móttökustjórann Monsieur Gustave H. (Ralph Fiennes) sem starfar hjá Grand Budapes-hótelinu í landinu Zubrowka og er sakaður um að hafa myrt ríka hjásvæfu sína.

„Það er ekki síst samslátturinn á andersonískri fagurfræði og sögulegum þunga og melankólíu sem gerir myndina eftirtektarverða og jafnvel að þroskastökki á ferlinum,“ segir á Hugrás.

---

21. Once Upon a Time … in Hollywood (2019)

„Sólbakaður Tarantino er í öðruvísi skapi í Once Upon a Time … in Hollywood en forverunum, ekki síst þeirri sem hann gerði strax á undan, hinni biksvörtu en snæviþökktu The Hateful Eight. Það er léttara yfir honum og væntumþykja einkennir frásögnina. Brad Pitt fékk Óskarinn sem Cliff Booth, mögulegur kvennamorðingi og óumdeildur vandræðagepill, en það er Leonardo DiCaprio sem leggur myndina undir sig sem hinn taugaveiklaði, alkóhólíski en einlæglega metnaðarfulli B-myndaleikari Rick Dalton,“ segir á Hugrás um myndina.

Tarantino er fyrst og fremst bíónörd og hefur byggt feril sinn á frábærum stælingum á eldri greinamyndum. Hér er hann í afslappaðri gír þegar hann tekur fyrir stærsta umbreytingaskeið Hollywood þegar gullaldartímabil bransans var að líða undir lok og tæklar Manson-morðin eins og honum einum er lagið.

---

20. Dogville (2003)

Dogville er tilraunakennt arthouse-drama eftir danska leikstjórann Lars Von Trier sem fjallar um konuna Grace Mulligan (leikin af Nicole Kidman) sem er á flótta undan mafíunni þegar hún lætar athvarfs í smábænum Dogville í Colorado í skiptum fyrir erfiðisvinnu.

„Þegar Dogville var sýnd í Bandaríkjunum á sínum tíma brugðust gagnrýnendur margir ókvæða við, hvað var þessi danski ólátabelgur að vilja upp á dekk? Að tjá sig um Ameríku, og svona dónalega? Maður sem aldrei hafði stigið fæti í villta vestrið þóttist þess umkominn að gagnrýna, þvílíkt dramb. Og að vissu leyti má kannski segja það en Lars von Trier svaraði fyrir sig með tilvísun til orða Wims Wenders um að bandaríski menningariðnaðurinn hefði fyrir löngu lagt undir sig hans innra líf; Hollywood er nýlenduveldi vitundarinnar um víða veröld. Þess vegna væri hann í fullum rétti að svara fyrir sig,“ segir á Hugrás um myndina.

---

19. Verdens verste menneske (2021)

Áður en Joachim Trier heillaði kvikmyndaakademíuna upp úr skónum í fyrra með Affeksjonsverdi með Stellan Skarsgård, Renate Reinsve, Elle Fanning og Ingu Ibsdotter Lilleaas í aðalhlutverkum gerði hann rómantísku þroskasöguna Verdens verste menneske fjórum árum fyrr.

„Misþroskasögur sem þessar hafa aðeins fallið úr tísku en norski leikstjórinn Joachim Trier bæði endurskapar og endurnýjar þetta form í Heimsins versta manneskja þar sem áhorfendur kynnast Julie, sem Renate Reinsve túlkar með eftirminnilegum hætti. Julie er læknisfræðinemi í Osló, sem á afskaplega erfitt með sig. Eins og dæmigert kallabarn veit hún ekki hvað hún vill, hvern hún vill eða hvernig skuli almennt bera sig að í lífinu. Trier hverfur hins vegar frá einföldum lausnum gamanmyndagreinarinnar og framsetur tilvistarefasemdir manneskju á þrítugsaldri sem virðingarvert viðfangsefni, þær birtast ekki sem þroskaskortur eða krúttulegt ábyrgðarleysi heldur sem heimspekileg spurning um gildi metnaðar og hvernig árangur er mældur í lífinu,“ segir á Hugrás um myndina.

---

18. Memories of Murder (2003)

Suður-Kóreski leikstjórinn Bong Joon-ho er með tvær myndir á topp 25-listanum, þessi er nokkuð neðarlega miðað við hina sem flestir bíóáhugamenn þekkja. Sarinui chueok, best þekkt sem Memories of Murder, er glæpatryllir sem byggir lauslega á röð nauðgana og morða sem voru framin í Suður-Kóreu á árunum 1986 til 1994 af fyrsta skilgreinda raðmorðingja landsins. 

„Áherslan er á rannsóknarlögreglumennina sem leggja sig fram við að leysa málið en þá skortir bæði reynslu og tæknileg úrræði og gera margvísleg mistök sem leiða til þess að rangir sakborningar eru handteknir og þeir verða sjálfir æ örvæntingafyllri sem á líður,“ segir í umfjöllun Hugrásar. 

Memories of Murder er afar myrk, raunsæsileg og spennuþrungin en inniheldur þó svarta húmor Bong. 

Þegar myndin kom út var málið enn óleyst en það gerðist þó á endanum árið 2019, sextán árum eftir að myndin var frumsýnd og 33 árum eftir að fyrsta morðið var framið. DNA-greining leiddi þá í ljós að raðmorðinginn var Lee Choon-jae sem hafði verið dæmdur í lífstíðarfangelsi fyrir nauðgun og morð á mágkonu sinni árið 1994.

---

17. Hringadróttinssaga: Hilmir snýr heim (2003)

Íslendingar halda mikið upp á Hringadróttinssögu eftir J.R.R. Tolkien og ekki síður kvikmyndaþríleikinn sem hinn nýsjálenski Peter Jackson gerði upp úr myndunum frá 2001 til 2003. Bæði þriðja og fyrsta myndin rötuðu á topp 25 á listanum og önnur myndin var ekki langt undan.

„Þriðja myndin í undraverðum þríleik Peters Jacksons nýtur þess sannarlega að hér er tekið við góðu búi. Heimsbyggingin í undanförunum tveimur er hreint framúrskarandi og persónurnar hafa dýpkað og orðið áhorfendum sífellt nánari í framrás þeirra beggja. Þungi þriðju myndarinnar lendir því að fullu má segja, ekki er aðeins um sjónarspil að ræða (þótt myndin sé það vissulega) heldur líka tilfinningalega rússíbanareið – og er þar Gollúm mögulega í lykilhlutverki. Harmrænn sagnabogi þessa helsta fórnarlambs hringsins, og dyggasta þjóns, nær hámarki í þriðju myndinni og festir hann í sessi sem eina minnistæðustu persónu þríleiksins, og kvikmynda síðustu áratuga,“ segir í umfjöllun Hugrásar.

---

16. Get Out (2017)

Fyrsta kvikmynd leikstjórans Jordan Peele, sem áður hafði gert það gott sem annar helmingur gríntvíeykisins Key & Peele, sló rækilega í gegn hjá áhorfendum, var tilnefnd til fjögurra Óskarsverðlauna og vann Peele Óskar fyrir besta frumsamda handrit.

Hinn svarti Chris (Kaluuya) fer með hvítri kærustu sinni, Rose (Allison Williams), að heimsækja foreldra hennar yfir helgi og uppgötvar óhuggulegt leyndarmál sem stofnar lífi hans í hættu.

„Sérlega útsjónarsamt hjá Peele verður að teljast hvernig hann skynjar ægiskýrt að mörg lykilstef hrollvekjunnar ríma alltof vel við upplifun blökkufólks í Bandaríkjunum af rasisma. Í Get Out er kynþáttahyggjan ekki bakgrunnssuð heldur skrímslið sjálft og Peele virkjar kraft hrollvekjunnar til að grafast fyrir um þessa skelfilegu aflstöð bandarísks samfélags. Þar er „sokkni staðurinn“ fullkomin myndhverfing fyrir tilfinningalega stöðu blökkufólks sem er í senn til staðar og þurrkað út,“ segir í umfjöllun Hugrásar.

„Myndin notar hryllingsstef til að sýna hvernig líkami blökkufólks er í senn blætisvæddur og gerður hættulegur og gamanstef til að gagnrýna yfirborðsgóðsemi hvíts frjálslyndis og afhjúpa hversu lítið býr þar oft baki.“

---

15. Oldeuboi (2003)

Suður-kóresk kvikmyndagerð hefur verið á mikilli siglingu síðustu þrjátíu ár og sá sem hefur verið þar í fararbroddi er leikstjórinn Park Chan-Wook sem hefur getið sér sérstaklega gott orð fyrir stílíseraða, myrka og ofbeldisfullar og sálfræðitrylla. Þar má nefna hefndar-þríleik hans en miðmyndin, Oldeuboi eða Oldboy, er yfirleitt talin hans besta verk.

„Dag einn er kaupsýslumanninum Oh Dea-su (leikinn eftirminnilega af Choi Min-sik), sem nýleystur er úr haldi vegna drykkjuskapar og líkamsárásar á fjögurra ára afmæli dóttur sinnar, óvænt rænt af götu úti í Suður-Kóreu og haldið án skýringa í einangrun í litlum klefa í fimmtán ár. Það eina sem hann hefur þar til dægrastyttinga er sjónvarpstæki en þar fær hann brátt að vita að hann sé eftirlýstur fyrir morð á eiginkonu sinni sem hann er saklaus af. Þegar honum er loks sleppt án þess að hafa séð eða heyrt í nokkrum manni, fær hann brátt símtal frá mannræningjanum sem veitir honum aðeins fimm daga til að finna sig áður en hann sviptir sig lífi og muni hann því aldrei komast að því hvers vegna honum var rænt. Við tekur æðisgengin leit og svífst Dea-su þar einskis,“ segir í umfjöllun Hugrásar.

„Ofbeldið er hrottafengið, bölsýnin bleksvört og spennan viðvarandi en meginþemu myndarinnar eru hefnd á hefnd ofan, samsæri, sekt, langrækni og ægihrammur fortíðarinnar.“

---

14. The Zone of Interest (2023)

Jonathan Glazer hefur bara leikstýrt fjórum kvikmyndum á 25 ára leikstjórnarferli en þær hafa allir verið ansi góðar. Fyrst gerði hann spaugilegu glæpamyndina Sexy Beast (2000), síðan sálfræðitryllinn Birth (2004) nokkrum árum síðar, framleiðsla geimveruhrollvekjunnar Under the Skin (2013) tók níu ár og hann tók sér svipað langan tíma í gerð sögulega dramans The Zone of Interest.

„Róttækar ákvarðanir voru teknar þegar Jonathan Glazer réðst í aðlögun á skáldsögu Martins Amis frá 2014 um nazistaforingja í útrýmingarbúðunum í Auschwitz sem verður hugfanginn af eiginkonu fangabúðastjórans Rudolfs Höss, en Glazer brá á það ráð að sleppa meginsöguþræðinum. Ástarþríhyrningur skáldsögunnar er því hvergi sjáanlegur í myndinni. Í staðinn leggur Glazer jafnvel meiri áherslu en Amis á það sem kalla mætti lágkúru illskunnar – eins og Hannah Arendt komst að orði. Hversdagslífi Höss hjónanna, þeirra Rudolfs og Hedwigar, vindur fram réttu megin við vegginn að Auschwitz-útrýmingarbúðunum og þar liggur auðvitað hryllingurinn. 

Áhorfendur fylgjast með daglegu lífi fjölskyldufólks sem á þátt í stærstu grimmdarverkum sögunnar en óhugnaðurinn er utan sjónmáls og berst einungis til okkar gegnum hljóðrásina.

---

13. Das Leben der Anderen (2006)

Das Leben der Anderen, eða Líf annara, er frumraun hins þýsk-austurríska Florian Henckel von Donnersmarck sem bæði leikstýrir og skrifar handritið. Myndin gerist í Austur-Berlín árið 1984 og segir frá njósnum Stasi-liðforingjans Gerd Wiesler (Ulrich Mühe) á leikskáldi og sambýliskonu hans. 

„Eftir því sem Wiesler fylgist lengur með parinu dýpkar hins vegar samkennd hans með því og tekur hann að efast um ágæti þess stjórnkerfis sem hann þjónar. Hann grípur því til ýmissa ráða til að vernda parið fyrir samstarfsmönnum sínum og yfirmönnum innan Stasi og ákveður að afhjúpa ekki gagnrýna afstöðu þess á alræðiskerfið og samskipti þess við stjórnarandstæðinga,“ segir í umfjöllun Hugrásar. 

Myndin sýnir frá þeirri kúgun sem einkennir alræðisleg lögregluríki og varpar fram siðferðisspurningum um ábyrgð embættismanna og almennings undir ógnarstjórn.

---

12. The Act of Killing (2012)

Eina heimildarmyndin á listanum fjallar um fjöldamorð sem áttu sér stað í Indónesíu á árunum 1965 til 1966 í kjölfar valdaráns hersins en talið er að á bilinu 500 þúsund til ein milljón manna hafi verið teknir af lífi.

„Leikstjóri heimildarmyndarinnar, hinn bresk-bandaríski Danmerkurbúi Joshua Oppenheimer, rekur þessa atburði kaldastríðstímabilsins í Suðaustur-Asíu skilmerkilega og fær fyrrverandi leiðtoga og liðsmenn indónesísku dauðasveitanna til að segja sögu sína og endurskapa gjörðir sínar í anda uppáhalds Hollywood mynda sinna í þeirri trú að þeirra verði minnst sem hetja. Viðmælendurnir réttlæta þar einn af öðrum þau morð sem þeir frömdu, sviðsetja þau hiklaust fyrir framan kvikmyndatökuvélina og dást að öllu ofbeldinu sem þeir gerðust sekir um,“ segir í umfjöllun Hugrásar.

---

11. El laberinto del fauno (2006)

Leikstjórinn Guillermo del Toro hefur gert fjölmargar frábærar kvikmyndir en álitsgjafar sammældust um að hrollvekjandi fantasíumyndin El laberinto del fauno, betur þekkt sem Pan's Labyrinth, væri hans langbesta verk.

Myndin gerist á Spáni árið 1944 þar sem fasistar eru allsráðandi á Spáni og segir frá tíu ára stúlkunni Ofelíu sem fylgir móður sinni til herstöðvar þar sem glænýr stjúpfaðir hennar, kafteinn fasista, drottnar með harðri hendi og í skóglendinu við herstöðina kynnist hún leyndardómsfullum völundarhúsheimi þar sem hyrndur og geitfættur fánn  segir henni að hún sé í raun endurholdguð prinsessa úr undirheimunum.

„Hæglega má túlka myndina sem þjóðtrúarlega táknsögu um þá kúgun sem einkenndi stjórnarhætti spænskra fasista og baráttuna gegn yfirráðum þeirra en siðferðilega snýst hún um hugrekki, fórn og hvernig virkja megi ímyndunaraflið gegn ofbeldi. Trúarlegt myndmál myndarinnar er ríkt og er víða vísað í evrópska þjóðtrú og forn trúarbrögð og það allt samofið rómversk-kaþólskri veruleikasýn, jafnt með jákvæðum hætti sem gagnrýnum,“ segir í umfjöllun Hugrásar.

---

10. Amélie (2001)

Amélie eftir franska leikstjórann Jean-Pierre Jeunet segir frá gengilbeinunni Amelie Poulain, sem er leikin frábærlega af Audrey Tatou, sem ákveður að dreifa gleði og hjálpa fólki að finna hamingju þó hún eigi sjálf í vandræðum með sitt eigið líf.

„Meginþemu myndarinnar eru einmanaleiki, samkennd, rómantík og vægi góðra smáverka en sjarminn er ekki síst fólginn í skondinni framvindu frásögunnar og ómótstæðilegum persónutöfrum aðalleikkonunnar. Enda þótt sögusviðið sé undir blálok 20. aldar er framsetningin nostalgísk í anda ekki síst þögulla franskra kvikmynda allt aftur til árdaga kvikmyndasögunnar en með mettuðum litum, hröðum klippingum og fljótandi myndatöku er sem hversdagsleikinn sé töfrum vafinn,“ segir í umfjöllun Hugrásar.

---

9. Mad Max: Fury Road (2015)

Eftir að hafa gert þrjár dystópískar myndir um útlagann Mad Max frá 1979 til 1985 sneri hinn ástralski George Miller sér að fjölskylduvænni Hollywood-myndum um nornir, svín og dansandi mörgæsir. Þrjátíu árum eftir þriðju myndina sneri Miller aftur í heim Mad Max með meistaraverki sínu, Mad Max: Fury Road.

„Getur sundurtættur málmur í eyðimörkinni verið heimspeki? Kannski ekki, en ef það er einhver glufa þá keyrir hasarmeistaraverk Georges Millers í gegn á ofsahraða, með gítarleikara bundinn ofan á vélarhúddið. Þegar franskir framúrstefnukvikmyndagerðarmenn millistríðsáranna fundu upp cinéma pur þá áttu þeir sennilega ekki við stríðsstrákana, skósveina Immortal Joe, og endalausan bílaeltingarleik í dystópískri framtíðarveröld. En ef cinéma pur snýst um hæfni miðilsins til að miðla hreyfingu og móta skynjun þá er Fury Road hreint og alltumlykjandi bíó,“ segir í umfjöllun Hugrásar.

---

8. No Country for Old Men (2007)

Coen-bræður hafa verið eitt öflugasta leikstjórnartvíeyki samtímans og fékk fjöldi mynda þeirra atkvæði hjá íslensku álitsgjöfunum. Hins vegar þótti No Country for Old Men með Javier Bardem, Tommy Lee Jones, Josh Brolin og Kelly McDonald í aðalhlutverkum þeirra langbesta verk. 

Myndin byggir á samnefndri skáldsögu Cormacs McCarthy um undirheima á landamærum Mexíkó og Texas þar sem maður sem blandar sér inn í misheppnaðan dópdíl endar með blóðþyrstan launmorðingja á hælunum.

„Myndin er auðvitað afskaplega óvenjuleg Hollywood mynd, þótt á yfirborðinu sé þetta hasarmynd um mexíkósku kartelin og dóppeninga sem fara á flakk. Þögnin í myndinni verður smám saman ærandi, það að engin kvikmyndatónlist sé notuð skapar eyðilegan og sterkan hljóðheim sem ljær atburðarásinni raunsæjan og óblíðan blæ. Þögnin á hljóðrásinni undirstrikar jafnframt hamfaraslóðina sem Chigurh skilur eftir sig, það er eins og sagan sé á harmleiksteinum hvurs endastöð er óumflýjanleg og blasir við næstum frá byrjun,“ segir í umfjöllun Hugrásar.

---

7. Eternal Sunshine of the Spotless Mind (2004)

Eternal Sunshine of the Spotless Mind er rómantísk vísindaskáldsaga í leikstjórn Michels Gondry sem byggir á handriti Charlie Kaufman og fjallar um par, leikið af Jim Carrey og Kate Winslet, sem ákveður að eyða slæmum minningum sínum eftir sambandsslit.

„Tilraunakennt formið miðlar viðfangsefninu fullkomlega og endurframleiðir óreiðukennda „rökvísi“ okkar innra lífs og minnisins á máta sem leyfir áhorfendum að skynja tilfinningarnar með sérstökum sannfæringarkrafti. Þá er ástarsambandið sem liggur myndinni til grundvallar trúverðugt. Joel og Clementine passa að sumu leyti vel saman, að öðru leyti ekki og bæði eru þau gallaðar manneskjur. Þetta gefur sambandinu vigt og endalokunum tilfinningalegan slagkraft. Þegar þau ákveða að láta slag standa þrátt fyrir að ekkert sé gefið og kannski fari þetta allt (aftur) út um þúfur er einmitt verið að fanga djúpstæðan sannleika rómantískra sambanda.

---

6. Portrait de la jeune fille en feu (2019)

Eina kvikmyndin á listanum eftir kvenleikstjóra er Portrait de la jeune fille en feu, betur þekkt sem Portrait of a Lady on Fire, í leikstjórn hinnar frönsku Céline Sciamma. Myndin gerist á eyju í Brittaníu undir lok 18. aldar og fjallar um kvenkyns málara sem fær það verkefni að mála giftingarmálverk af ungri konu sem vill ekki láta mála af sér myndina.

„Leita þyrfti ofan í kolanámur eða inn í álver til að finna atvinnuvegi sem eru jafn karllægir og kvikmyndabransinn. Það er því að sumu leyti við hæfi að myndin sem þó skilar sér inn á listann geri bókstaflega sjónmálið að viðfangsefni og tefli fram bæði annarri útgáfu af því en hinu karllæga og nýrri óátakamiðaðri frásagnarfræði. Leikkonurnar þrjár, Noémie Merlant, Adèle Haenel og Luàna Bajrami, standa sig með stakri prýði en þess er vert að geta í þessu samhengi að Adèle Haenel, sem leikur hefðarkonu titilsins, dró sig í hlé og hætti að leika í kvikmyndum árið 2023 til að mótmæla kynjamisvægi og kvenfyrirlitningu í franska kvikmyndaiðnaðinum,“ segir í umfjöllun Hugrásar.

---

5. Hringadróttinssaga: Föruneyti hringsins

Hin myndin úr Hringadróttinssöguþríleik Peters Jackson sem ratar á listann. Fyrsta myndin segir frá því hvernig Fróði og Gandálfur safna saman föruneyti hringsins og halda af stað til Mordor.

Eftir að Jackson hafði getið sér gott orð sem hryllingsleikstjóri á tíunda áratugnum áttu kannski ekki margir von á því að hann myndi skila þessu fantasíumeistaraverki svona skilmerkilega á skjáinn. En það gerði hann með glæsibrag.

„Það vottar ekki fyrir fjarlægð eða kaldhæðni í nálgun Jacksons, heimurinn Miðgarður er endurskapaður af fullkominni alvöru, og tæknilegum áskorunum er mætt af svo mikilli útsjónarsemi og dirfsku að segja má að það eigi sér vart sinn líka í samtímakvikmyndagerð,“ segir í umfjöllun Hugrásar.

---

4. There Will Be Blood (2007)

Fjöldi mynda eftir Paul Thomas Anderson komst á blað hjá íslensku álitsgjöfunum enda er einn besti leikstjóri samtímans. Ein mynd bar þó af, olíuepíkin There Will Be Blood sem byggir lauslega á skáldsögunni Oil! eftir Upton Sinclair. 

There Will Be Blood fjallar um olíumanninn Daniel Plainviw (Daniel Day-Lewis) sem svífst einskis í leit að gróða í olíuæðinu í Kaliforníu í byrjun 20. aldarinnar.

„Þá má velta fyrir sér hvers konar sögupersóna Daniel Plainview eiginlega sé, og hvernig í ósköpunum Daniel Day-Lewis hafi eiginlega tekist að kveða fram þetta frumstæða náttúruafl í mannslíki. Þar höfum við eina stórfenglegustu leikframmistöðu síðustu hálfrar aldar og stundum er eins og Day-Lewis ætli hreinlega að éta myndina; spurningin verður hvort kvikmyndin sé nógu umfangsmikil til að halda tjáningunni innan rammans, innan söguheimsins, eða hvort það eina sem sé raunverulega lifandi í allri myndinni sé aðalleikarinn,“ segir í umfjöllun Hugrásar.

---

3. Spirited Away (2001)

Eina teiknimyndin á listanum yfir efstu 25 myndirnar er Sen to Chihiro no Kamikakushi, best þekkt með enska heitinu Spirited Away, eftir hinn japanska Hayao Miyazaki sem hefur verið einn áhrifamesti og virtasti leikstjóri Japana síðustu fjörutíu ár.

Myndin fjallar um tíu ára stúlkuna Chihiro sem flytur með foreldrum sínum í nýtt hverfi og endar óvart inni í andaheimi furðuvera. Eftir að nornin Yubaba breytir foreldrum hennar í svín hefur stúlkan störf í baðhúsi nornarinnar og þarf að finna leið til að bjarga foreldrunum og snúa aftur í mannaheima.

„Sagan er rík af táknum og vísunum í japanska þjóðtrú, náttúrudýrkun og gagnrýni á neysluhyggju samtímans. Framvindan flæðir milli draums og veruleika og er stemningin yfirnáttúruleg með ljóðrænum og heillandi hætti. Eins og í mörgum teiknimyndum Miyazakis er aðalsöguhetjan viljasterk kvenpersóna og einkennist sjálf sagan af siðferðilegri, heimspekilegri og trúarlegri dýpt sem höfðar ekki síður til fullorðinna en barna,“ segir í umfjöllun Hugrásar.

---

2. Parasite (2019)

Önnur mynd Bong Joon-Ho á listanum og vafalaust hans frægasta og best metna. Gisaengchung, eða Sníkjudýrin á íslensku, fjallar um bláfátæka fjölskyldu í Seúl sem hírist í kjallaraholu þar til einn daginn að sonurinn fær vinnu við að kenna unglingsstúlku ríkra hjóna.

Myndin sló rækilega í gegn, bæði hjá áhorfendum og gagnrýnendum, hlaut Gullpálmann á Cannes og fern Óskarsverðlaun, sem besta kvikmynd, besta erlenda kvikmynd og fyrir bæði besta handrit og bestu leikstjórn.

„Samfélagsrýnin er í senn margræð og beitt en viðfangsefnið er grunnforsendur ofbeldis í mannlegum samskiptum, sjálfhverfa, siðblinda, stéttaskipting, kerfislæg mismunin, brothætt staða þeirra sem standa félagslega eða andlega höllum fæti og framadraumar hvað sem það kostar. Vel má lesa út úr myndinni kaldhæðna en um leið harmræna táknsögu um það hvernig byltingin étur börn sín eða helgimyndabrjóturinn verður um leið smiður eigin helgimyndar. Allt er þetta áréttað í sjálfri sviðsmynd myndarinnar, svo sem hvernig hæðamunur, rýmið og arkitektúr endurspegla stéttaskiptinguna,“ segir í umfjöllun Hugrásar.

---

1. Mulholland Drive (2001)

Eftir rúmlega tuttugu ára leikstjórnarferil, sem einkenndist af fjölmörgum sígildum kvikmyndum og einni bestu sjónvarpsseríu allra tíma, kom meistaraverk Lynch loksins út árið 2001, ókennilegur, súrrealískur óráðsdraumur um upprennandi leikkonu (Naomi Watts) sem vingast við konu (Laura Harring) sem lendir í bílslysi. 

Besta mynd 21. aldarinnar að mati íslenskra álitsgjafa er Mulholland Drive eftir David Lynch, sem út kom í blábyrjun aldarinnar árið 2001 (líkt og þrjár aðrar myndir á listanum). Mulholland Drive hefur ítrekað ratað ofarlega á topplista yfir bestu myndir 21. aldarinnar.

„Hvaða ómótstæðilega tak er það sem myndin hefur á áhorfendum? Hægt væri að færa rök fyrir því að í Mulholland Drive (og mögulega þá líka undanfaranum, Lost Highway frá 1997) hafi glíma Lynch við kvikmyndalega formgerð draumarökvísi hlotið sína fáguðustu og um leið mest truflandi birtingarmynd, rútíníseraðuð veruleikaskynjun okkar er framandgerð og það liggur við að áhorfendur fái að handleika sjálft hvatalífið í gegnum ímyndirnar á tjaldinu,“ segir í umfjöllun Hugrásar.

---

Niðurstöður og vinsælustu leikstjórar

Samhliða birtingu listans hafa þeir Bjarni og Björn unnið ágætis greiningu á listanum og ýmsum forvitnilegum þáttum hans. Jafnframt hafa þeir raðað upp leikstjórum eftir atkvæðum sem sýnir að einhverju leyti hverjir þykja þar best metnir. Nánar má lesa ítarlegu greininguna á Hugrás en hér að neðan er stiklað á helstu niðurstöðum.

Eitt af því sem kemur á óvart er hversu gríðarlega öruggur sigurvegari Mulholland Drive (2001) er. Hún er með 463 stig, 125 stigum meira en silfurhafinn (með 338 stig) sem er um leið með 121 stigi meira en bronsið (með 217 stig). Eftir það er lítill munur á myndunum.

Þá vekur athygli að árin 2001 og 2003 eru bestu árin að mati álitsgjafa, báðar eiga þær fjóra fulltrúa á listanum. Myndirnar frá fyrsta ári aldarinnar raða sér þó mun ofar, allar komast þær í efstu tíu sætin.

Kynjahlutföllin á listanum eru „hreint út sagt afleit“ eins og Björn Þór orðar það en aðeins ein mynd eftir kvenleikstjóra komst á topp 25-listann, en það er Portrait de la jeune fille en feu eftir Céline Sciamma. Þá skiluðu 52 álitsgjafar af 149 listum með myndum eftir aðeins karlleikstjóra og af þeim 531 myndum sem komust á blað voru aðeins 66 gerðar af kvenleikstjórum, eða tólf prósent.

Tuttugu og ein íslensk mynd kom fyrir á listum álitsgjafanna en þrjár stigahæstu íslensku myndirnar er Volaða land (2022) eftir Hlynur Pálmason með 19 stig, Ljósvíkingar (2024) eftir Snævar Sölvason með 15 stig og Snerting (2024) eftir Baltasar Kormák með 14 stig. 

Loks taka þeir félagar saman þá tuttugu leikstjóra sem fengu flest stig í kosningunni en út frá listanum kemur niðurröðuninni ekki á óvart:

1. David Lynch – 465 stig
2. Bong Joon-ho – 413 stig
3. Peter Jackson – 291 stig
4. Hayao Miyazaki – 217 stig
5. Paul Thomas Anderson – 251 stig
6. Quentin Tarantino – 190 stig
7. Christopher Nolan – 167 stig
8. Coen bræður – 149 stig
9. Lars von Trier – 135 stig
10. Yorgos Lanthimos –127 stig
11. Jonathan Glazer – 107 stig
12. Denis Villeneuve – 90 stig
13. Thomas Vinterberg – 90 stig
14. Jordan Peele – 87 stig
15. Robert Eggers – 86 stig
16. Wes Anderson – 82 stig
17. Darren Aronofsky – 80 stig
18. Michael Haneke – 74 stig
19. Martin Scorsese – 73 stig
20. Ruben Östlund – 64 stig