Þegar á­fram­hald verður bak­slag

...óheiðarleikinn verður þeim að falli

Fall Rómaveldis

Fall Rómarveldisins gerðist ekki á einum degi. Það snerist ekki um einn örlagaríkan atburð eða einföld mistök. Það varð vegna hægfara niðurbrots þar sem margir smáir brestir komu fram og leiddu saman til hruns. Árið 476 e.Kr. féll Vestur-Rómaveldið undan eigin þunga. Ástæðurnar voru margar: pólitísk sundrung, óheiðarleiki og spilling, hernaðarbrölt, efnahagslegt ráðaleysi sem olli vaxandi vantrausti borgaranna gagnvart eigin stofnunum.

Sagnfræðingar hafa lengi deilt um hvaða þættir vógu þyngst. Í dag eru þó flestir sammála um að hér hafi verið um orsakakeðju að ræða, þar sem hver veikleiki magnaði þann næsta. Þegar kerfi byrjar að bresta innan frá þarf ekki mikið ytra álag til að velta því um koll.

Þessi saga hljómar óþægilega kunnuglega.

Verður reglugerðarfarganið orsök falls Evrópusambandsins?

Evrópusambandið er ekki Rómaveldi. Þar eru lýðræðislegar stofnanir, valdskipting og samstarf sjálfstæðra ríkja. Það þýðir þó ekki að engar hliðstæður séu til staðar. Þvert á móti má greina ákveðin mynstur sem kalla á gagnrýna umræðu.

Reglugerðarfarganið vex stöðugt og flækjustig kerfisins eykst. Kerfið teygir anga sína inn í sífellt fleiri svið samfélagsins, sem leiðir til þess að frumkvæði og sveigjanleiki minnkar. Reglur eiga að skapa öryggi og fyrirsjáanleika, en þegar þær verða of margar og flóknar, fara þær að vinna gegn eigin tilgangi.

Á sama tíma má greina efnahagslega þreytu í lykilríkjum á borð við Þýskaland og Frakkland. Það hægist á hagvexti, samkeppnishæfni veikist og óvissa eykst. Þetta minnir á síðari ár Rómar, þegar efnahagsgrunnurinn dalaði og ríkisvaldið reyndi að bæta það upp með aukinni íhlutun, en með takmörkuðum árangri.

Pólitísk sundrung

Pólitísk sundrung innan Evrópusambandsins er orðin áberandi. Þjóðernisleg og andkerfisleg öfl njóta sífellt meira fylgis. Þetta er ekki tilviljun. Þegar fólk upplifir fjarlægð frá ákvarðanatöku og skort á áhrifum leitar það annarra leiða.

Sambærilegt mynstur mátti greina í Róm: þegar samkennd og sameiginleg sjálfsmynd veikist verður kerfið brothættara og hætta eykst á hruni.

Hernaðarlegi þátturinn

Evrópa hefur lengi treyst á varnarsamstarf undir forystu Atlantshafsbandalagsins (NATO). Nú, þegar Bandaríkin snúa sér í auknum mæli inn á við, stendur Evrópa frammi fyrir því að þurfa að bera aukna ábyrgð sjálf.

Umræða um aukna hervæðingu, vopnakaup og sameiginlega varnarstefnu hefur orðið háværari. Þetta er afar dýr og flókin þróun, sérstaklega fyrir kerfi sem þegar glímir við innri sundrungu.

Þjóðaratkvæðagreiðsla á Íslandi – pólitískt bakslag

Í þessu samhengi verður nýlegt bakslag á Íslandi sérstaklega athyglisvert. Fyrirhuguð þjóðaratkvæðagreiðsla um „áframhaldandi viðræður“ við Evrópusambandið átti að vera skref í átt að fullri aðild. Í staðinn afhjúpaði hún veikleika ferlisins sjálfs og óheiðarleika ríkisstjórnarinnar gagnvart landsmönnum.

Upphaflega spurningin reyndist svo óskýr að hún uppfyllti hvorki grunnkröfur lýðræðislegrar umræðu né kröfur Landskjörnefndar eða Feneyjanefndarinnar. Þegar grundvallarspurningin er röng hrynur ferlið. Það sem átti að vera framhald varð bakslag.

Traust minnkar. Sundrung eykst.

Lýðræðið hefur veikst

Fullveldi snýst um það hver fer með æðsta valdið. Lýðræði snýst um hvernig það vald er nýtt. Þegar orðalag verður flóknara en innihaldið og ferlið mikilvægara en niðurstaðan fer kerfið að vinna gegn sjálfu sér.

Saga Rómar sýnir einnig að önnur leið er til. Þegar Vestur-Róm féll lifði austurhlutinn áfram sem Býsansveldið í nær þúsund ár, meðal annars vegna þess að það einfaldaði stjórnsýslu, styrkti stjórnkerfið og einbeitti sér að sínum kjarnahlutverkum.

Óheiðarleikinn verður þeim að falli

Allt of lengi hafa íslenskir stjórnmálamenn vanvirt bæði stjórnarskrá íslenska lýðveldisins og lög landsins, oft án nokkurrar mótstöðu þeirra aðila í samfélaginu sem hafa það hlutverk að fylgjast með og tempra gjörðir þeirra. Öryggisventlar lýðræðisins hafa brugðist almenningi. Við þetta ástand verður ekki unað, þar sem það skapar verulega hættu.

Þegar Vestur-Rómaveldið féll var spilling orðin útbreidd í stjórnsýslu og her. Embætti gengu kaupum og sölum, skattfé almennings var misnotað og nýttist ekki til almannaþarfa. Þetta leiddi til þess að traust borgaranna á ríkinu hrundi. Þetta veikti innviði ríkisins og gerði það viðkvæmara fyrir ytri árásum, mútum og frekari spillingu.

Verðbólguáhrif

Með tímanum fóru keisarar í Rómaveldi að rýra silfurinnihald myntar, blanda henni við ódýrari málma (t.d. kopar) og slá meira magn peninga til að fjármagna ríkisútgjöld. Þetta er klassískt dæmi um það sem í dag er kallað „peningaprentun án baktryggingar“. Þegar raunvirði gjaldmiðilsins minnkaði, hækkaði verðlag (þ.e. verðbólga), traust á gjaldmiðlinum minnkaði og almenningur fór að safna raunverulegum verðmætum (t.d. gulli) fremur en að treysta peningum. Þetta stuðlaði að efnahagslegum samdrætti með víðtækum áhrifum. Það varð sífellt erfiðara að fjármagna herinn; viðskipti minnkuðu, samfélagið veiklaðist og traust almennings á stjórnvöldum hrundi.

Sporin hræða.

Af hverju Ísland ætti ekki að ganga inn í ESB

Hér liggur kjarni málsins.

Ef þróunin innan Evrópusambandsins er sú að reglur verða sífellt fleiri og flóknari, ákvarðanataka fjarlægari og sundrung meiri, þá er ekki skynsamlegt fyrir lítið ríki að færa vald sitt inn í slíkt kerfi.

Ísland er lítið og sveigjanlegt samfélag sem hefur hingað til getað brugðist hratt við breytingum. Að ganga inn í Evrópusambandið myndi meðal annars þýða að Ísland þyrfti að færa löggjafarvald, dómsvald og framkvæmdarvald, sem og stefnumótun, út fyrir landsteinana. Þar að auki þyrftum við að lúta flóknu regluverki sem hentar stórum ríkjum betur en litlum, með minni sveigjanleika í efnahags- og auðlindamálum, auk skylduþátttöku í pólitískri og hernaðarlegri þróun sem hvorki er skynsamleg, stöðug né hagfelld. Það væri til dæmis afar óskynsamlegt fyrir litla þjóð að fylgja stórmennskulegum hernaðarhugmyndum eintaka ráðherra um árás á Rússland og útrýmingu þess sem þjóðríkis.

Þegar horft er til lærdóms sögunnar er þetta lykilatriði:

Kerfi sem þegar hafa sýnt merki um innri veikleika eru ekki staður sem skynsamlegt er að festa framtíð sína við.

Þjóðaratkvæðagreiðslan sem átti að skýra málið hefur þegar sýnt hið gagnstæða. Hún hefur afhjúpað óheiðarleika, óskýrleika og veikleika og jafnframt aukið sundrungu. Þjóðin er nú klofin í herðar niður.

Þegar framhald verður að bakslagi er það merki um að stöðva beri förina.

Höfundur er læknir og fullveldissinni.