Maðurinn óttast fátt meira en eigið frelsi. Eða að minnsta kosti óttast hið opinbera það fyrir mannsins hönd. Margir muna sjálfsagt eftir þeim tíma þegar hugmyndin um að hafa matvöruverslanir opnar á sunnudögum þótti bera vitni um siðferðislegt hrun. Að kaupa mjólkurfernu eða kiwiköku á sunnudegi þótti ávísun á upplausn samfélagsins og jafnvel áttu heilu fjölskyldurnar að sundrast. Því tók ríkið að sér að verja helgidagafriðinn fyrir þessu hættulega neytendafrelsi. Í dag brosum við að þessari forneskju en íslenska stjórnkerfið hefur raunar lítið breyst. Það hefur bara fundið sér ný áhugamál eins og að koma í veg fyrir að fullorðið fólk geti keypt sér vínflösku annars staðar en í ríkisbúð.

Ný markaðsrannsókn sýnir að rúmur fjórðungur landsmanna hefur verslað í frjálsri vínbúð – hlutfallið rauk úr 17% í 26% á aðeins einu ári. Fjórðungur þjóðarinnar hefur þegar tekið ákvörðun en löggjafinn stendur eftir líkt og afi gamli sem kann ekki almennilega á internetið.

Vídeóhryllingur

Þessi örvæntingarfulla tilraun til að stýra daglegu lífi fólks með úreltum boðum og bönnum minnir óneitanlega á þegar ríkið reyndi að vernda þjóðina gegn svokölluðum „vídeóhryllingi“ á níunda áratugnum. Allt frá árinu 1932 rak ríkið nefnilega Kvikmyndaeftirlit sem hafði það mikilvæga hlutverk að horfa á allar kvikmyndir, banna þær alfarið ef þurfa þótti eða hreinlega klippa út djarfar senur áður en fullorðnu fólki var treyst fyrir því að horfa á þær. Þegar vídeóspóluæðið skall á átti þetta sama eftirlit að yfirfara og stimpla hverja einustu VHS-spólu á öllum vídeóleigum landsins. Það tókst auðvitað ekki í framkvæmd en kerfið neitaði að gefast upp og hélt þessari ritskoðun áfram allt til ársins 2006. Að ætla að stöðva netverslun með áfengi í dag er eins og að reyna að þvinga gömlu VHS-lögunum upp á Netflix.

Evrópa í orði en ekki á borði

Stjórnarflokkarnir, Viðreisn og Samfylking, boða mikla Evrópustefnu og vilja ganga í Evrópusambandið þótt skoðanakannanir bendi til þess að útlit sé fyrir að þjóðin hafni viðræðum í atkvæðagreiðslunni í sumar. En af hverju notar ríkisstjórnin ekki tækifærið til að færa Ísland nær Evrópu með öðrum hætti – til dæmis með því að afnema ofurtolla á landbúnaðarvörur og leyfa þinginu að greiða atkvæði um áfengisfrumvarpið? Það virðist mun auðveldara að halda rómantískar ræður um fegurð Evrópu og lægra verð á kjúklingakjöti en að færa okkur raunverulega nær meginlandinu.

Skriffinnskugildra

Það má auðvitað færa rök fyrir því að Alþingi hafi hreinlega ekki tíma til að sinna hlutum eins og tollamálum eða frjálsri verslun fyrir almenning. Þingið er nefnilega mjög upptekið. Á yfirstandandi löggjafarþingi urðu einungis 38 prósent af framlögðum frumvörpum að lögum. Burtséð frá því hvort það sé gömul og gróin hefð á Alþingi að klára ekki hlutina þá hlýtur þetta að teljast alveg dæmalaust lélegur árangur. Það væri fróðlegt að vita á hvaða venjulega vinnustað það þætti boðlegt að mæta til vinnu en klára svo einungis 38 prósent af þeim verkefnum sem lögð eru fram. Við Austurvöll þykir þetta hins vegar bara góður árangur.

Skýringin á þessari lélegu framleiðni er skriffinnskugildra Alþingis þar sem flest mál lenda og enda sitt líf eða að minnsta kosti taka mjög langan lúr. Að sögn þingmanna er helsta ástæðan fyrir því að mál klárast ekki sú að það þarf að taka á móti svo óskaplega mörgum gestum að það gefst einfaldlega enginn tími til að afgreiða málin. Það er vissulega göfugt að þingnefndir skuli rækta gestrisnina svona vel þótt það kosti að sjálft löggjafarhlutverkið sitji á hakanum.

Þegar betur er að gáð og rýnt í þau fáu mál sem raunverulega komast í gegnum þessa gestamóttöku kemur í ljós hvar áhugi kerfisins liggur. Af 71 frumvarpi sem urðu að lögum varða einungis fimm þeirra neytendur og heimili á beinan hátt og aðeins þrjú frumvörp vörðuðu fyrirtæki og atvinnulíf. Afgangurinn og stærsti hluti lagasetningarinnar fer í innleiðingar á EES-reglum og endalaust viðhald á kerfismálum og stjórnsýslu. Það er því gott að vita til þess að á meðan mál sem skipta almenning raunverulegu máli eru jörðuð í kyrrþey snýst kerfið eins og vel smurð vél í kringum sjálft sig.

Sjónarspil

Hápunktur alls þessa sjónarspils fer þó fram í lokuðum herbergjum fjármálaráðuneytisins þar sem ríkiseinokunin er nú varin af miklum móð gagnvart Eftirlitsstofnun EFTA í Brussel. Kaldhæðnin gæti vart verið meiri. Fjármálaráðherra er varaformaður flokks sem hefur afnám einokunar á stefnuskrá sinni og forsætisráðherra styður opinberlega sölu áfengis í einkareknum sérverslunum. Samt eyðir ráðuneytið kröftum og fjármunum skattgreiðenda í að berjast gegn eftirlitsstofnuninni til að verja kerfi sem ráðherrarnir sjálfir segjast vilja leggja niður. Það þarf hæfileika til að vinna svona ötullega gegn eigin sannfæringu.

Á meðan embættismennirnir reyna að vernda fólk gagnvart sjálfu sér eru landsmenn búnir að taka ákvörðun. ESA á eftir að slá á fingurnar á ríkinu fyrir að mismuna fyrirtækjum, Landsréttur dæmir í svokölluðu Smáríkismáli næsta vor og Hæstiréttur skilar tæplega niðurstöðu fyrr en eftir tvö ár. En af hverju að drífa í hlutunum þegar hægt er að láta dómstóla og erlendar eftirlitsstofnanir sjá um að taka erfiðu ákvarðanirnar? Það er jú mun þægilegra fyrir þingmennina að láta neyða sig til framfara en að sýna sjálfstætt frumkvæði.

Hver stjórnar Íslandi?

Lýðræði á að heita einfalt í framkvæmd en reynist það sjaldnast. Hér blasir við að þjóðin styður frjálsa verslun, meirihluti þingheims er fylgjandi henni og ráðamenn hafa sjálfir mært frelsið opinberlega. Samt kemst frumvarp um netverslun með áfengi ekki einu sinni á dagskrá til atkvæðagreiðslu. Það er svæft og kæft, dregið á langinn og svæft hinum langa svefni meðan embættismenn verja fortíðina með sinni fortíðarþrá.

Þetta snýst ekki lengur um það hvar fólk kaupir rauðvín eða bjór heldur um það hvernig ákvarðanir eru raunverulega teknar í þessu landi. Ef hvorki vilji þjóðarinnar, skýr meirihluti þingsins né yfirlýst stefna ráðamanna dugar til að breyta úreltu kerfi hlýtur maður að spyrja sig hver sé í raun við stjórnvölinn.

Höfundur er vínsali.